KPSS Türkçe · Ses Bilgisi
Aynı sözcükte hangi ses olayı var? Yumuşama mı benzeşme mi, düşme mi daralma mı?
- 120 soru
- 10 çözümlü
- 6 deneme seti
- getiri: orta
Bilmen gereken kurallar
Ünlülerin Özellikleri
- 8 ünlü
- a e ı i o ö u ü
- Kalın / İnce
- Kalın: a ı o u — İnce: e i ö ü
- Düz / Yuvarlak
- Düz: a e ı i — Yuvarlak: o ö u ü
- Geniş / Dar
- Geniş: a e o ö — Dar: ı i u ü
Türkçenin Ses Kuralları
- Sert ünsüzler
- f s t k ç ş h p → FıSTıKÇı ŞaHaP
- İki ünlü yan yana
- Gelmez: saat, şiir, aile yabancıdır
- Başta çift ünsüz
- Olmaz: tren, plan, spor yabancıdır
- o, ö sesi
- Genelde ilk hecede: doktor yabancıdır
Büyük Ünlü Uyumu
- Kural
- İlk ünlü kalınsa kalın, inceyse ince
- Uyar
- kapılar, gözlükçü, çocuklar
- Uymaz
- kitap, kalem, dünya, anne
- Bozan ekler
- -yor, -ki, -leyin, -daş, -gil, -ken
Küçük Ünlü Uyumu
- Düzden sonra
- Düz ünlü gelir: a e ı i
- Yuvarlaktan sonra
- Düz-geniş (a e) ya da dar-yuvarlak (u ü)
- -yor eki bozar
- geliyor, bakıyor uyumu bozar
Ünlü Düşmesi
- Kural
- Ünlü ekte bir dar ünlü düşer, hece azalır
- Örnek
- akıl→aklı, şehir→şehre, ağız→ağzı
- Yapım ekiyle
- sarı+ar→sararmak, koku+la→koklamak
- Yardımcı fiil
- sabır etmek→sabretmek, kaybolmak
Ünlü Daralması
- Kural
- a/e ile biten fiile -yor: geniş ünlü daralır
- Örnek
- başla+yor→başlıyor, söylüyor, anlıyor
- İstisna de-/ye-
- diyor, yiyor, diyecek, diye yazıya geçer
- Ama
- dedi, yedi, demiş → daralma yok
Türeme ve Değişim
- Ünlü türemesi
- Pekiştirmede araya ünlü girer
- Örnek
- az+cık→azıcık, bir+cik→biricik
- Yapayalnız
- yap+yalnız→yapayalnız
- Ünlü değişimi
- ben+e→bana, sen+e→sana
Hece Düşmesi
- Kural
- Birleşmede bir hece ya da ünlü aşınır
- Örnek
- ne için→niçin, ne asıl→nasıl
- Örnek
- kahve altı→kahvaltı, cuma ertesi→cumartesi
- Örnek
- kayın ana→kaynana
Ulama
- Kural
- Ünsüz+ünlü sözcükler söyleyişte bağlanır
- Örnek
- güzel ev→güze-lev, akşam olunca
- Koşul 1
- Önce ünsüzle biter, sonra ünlüyle başlar
- Koşul 2
- Arada noktalama olmamalı
Ünsüz Yumuşaması
- Kural
- p ç t k + ünlü ek → b c d g/ğ olur
- Örnek
- kitap→kitabı, ağaç→ağacı, yürek→yüreği
- Yumuşamaz
- at→atı, süt→sütü, ok→oku (tek heceli)
- Ama yumuşar
- çok→çoğu, kap→kabı, dip→dibi
- Yabancı sözcük
- hukuku, milleti, sanatı, devleti
Ünsüz Benzeşmesi
- Kural
- Sert ünsüz + c/d/g eki → c→ç, d→t, g→k
- Örnek
- aş+cı→aşçı, git+di→gitti, dolaptan
- Yön farkı
- Değişen ses kökte değil, ekte başlar
- da/de bağlacı
- Ayrı yazılır, sertleşmez: Kitap da yırtılmış
Türeme · Düşme · n→m
- Ünsüz türemesi
- İkizleşme: his→hissetmek, af→affetmek
- Örnek
- hak→hakkı, zan→zannetmek, red→reddetmek
- Ünsüz düşmesi
- küçük+cük→küçücük, ufak+cık→ufacık
- n → m değişmesi
- b'den önce: tenbel→tembel, penbe→pembe
Kaynaştırma Ünsüzleri
- Dört ses
- İki ünlü arasına: y ş s n girer
- y ve ş
- araba+a→arabaya, iki+er→ikişer
- s ve n
- masa+ı→masası, bu+u→bunu
- Tuzak: onu/bunu
- Buradaki n kaynaştırma değil, gövdeden
Örnekler
Çözümlü örnek 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ulama yapılamaz?
- A Akşam olunca eve döndük.
- B Kırık ayna yerdeydi.
- C Dışarısı çok soğuk, içeri girelim.
- D Güzel evler yapıldı.
- E Sabah erken kalktık.
Çözüm
- Kural: Ulama = ünsüzle biten sözcük + ünlüyle başlayan sözcük; arada NOKTALAMA OLMAYACAK.
- Öteki cümlelerde koşullar sağlanır (akşa-molunca, kırı-kayna…).
- 'soğuk, içeri' arasında virgül var → ulama yapılamaz.
Doğru cevap: C. Ulama için iki sözcük arasında noktalama olmamalıdır. “soğuk, içeri” arasında virgül olduğu için ulama yapılamaz.
Çözümlü örnek 2
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?
- A kalemler
- B sınıfında
- C burnunu
- D kapıyı
- E çocuklar
Çözüm
- Kural: Ünlüyle başlayan ek gelince kökteki dar ünlü düşebilir (hece azalır).
- burun + -u → burn-u; “u” düştü.
- Diğerlerinde ünlü düşmez.
Doğru cevap: C. “burun” sözcüğü ünlüyle başlayan ek alınca orta hecedeki dar ünlü düşer: burun → burnu.