KPSS örnek deneme

Bir yargının parçadan çıkarılabilmesi için metinde doğrudan söylenmiş ya da söylenenden zorunlu olarak türetilebilir olması gerekir. Parça, çözümü tanımlarken "aydınlatmadan vazgeçmek değil" diyerek bunun tam tersini söylüyor; dolayısıyla aydınlatmadan tümüyle vazgeçilmesi gerektiği yargısı metinden çıkarılamaz, metinle çelişir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Işığın taneciklere çarpıp dağıldığı ikinci cümlede birebir belirtilmiştir. Etkilerin gökyüzüyle sınırlı olmadığı "Etkilenen yalnız gökyüzü de değil" ifadesiyle söylenmiştir. Aydınlatma biçimindeki değişikliklerin iyileştirme sağladığı son cümlede "hissedilir ölçüde iyileştiriyor" sözleriyle verilmiştir. Gece koşullarına göre yön bulan canlıların etkilenmesi ise böcek ve göçmen kuş örnekleriyle anlatılmıştır.

Sayısal veri, metinde ölçülmüş bir miktarın rakamla verilmesidir. Parçada hiçbir oran, sayı ya da ölçüm yer almaz; nicelikler "önemli bir bölümü", "belirgin biçimde" gibi belirsiz sözlerle anlatılır. Bu nedenle sayısal veriden yararlanıldığı söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Işığın taneciklere çarpması sonucunda kubbenin oluşması neden-sonuç ilişkisidir. Böcekler ve göçmen kuşlar örneklendirmedir. Son cümledeki başlığı çevirmek, söndürmek ve ampul seçmek önerilerdir. Gökyüzüne sızan ışığın yıldız görünürlüğünü azaltması ise sorunun kendisidir.

Bir söz öbeğinin cümledeki anlamı, birlikte kullanıldığı öğeden çıkarılır. Burada kapalı tutulan şey "süslü söyleyişler"dir; yani şair belli bir anlatım biçimini kendi şiirine sokmamakta, onu benimsememektedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Cümlede şairin yeni arayışlardan çekindiğine ilişkin bir bilgi yoktur; tersine kendi tutumunu bilinçle sürdürmektedir. Eleştiri sözcüğü ya da eleştiriye ilişkin bir ima cümlede geçmez. Okurla mesafe değil, "gündelik dilin sıcaklığı" vurgulanır. Geleneği sürdürmek de söylenmez; söylenen, tek bir söyleyiş biçimine kapalı olmasıdır.

Belirsiz bir zaman anlamı taşıyan ve tek bir kavramı karşılayan "yüzyıl" birleşik sözcüktür, bitişik yazılır; "yüzyıllardır" biçiminde olmalıdır. Ayrı yazıldığında "yüz tane yıl" gibi sayı anlamı doğar ki cümlenin anlamı bu değildir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yön adları özel ada bağlı olarak kullanıldığında küçük harfle ve ayrı yazılır. "Her" sözcüğü kendisinden sonraki adla her zaman ayrı yazılır. "Birçok" belgisiz sıfatı bitişik yazılan bir sözcüktür. "Tanıtılıyor" ise edilgen çatılı bir eylemin kurallı yazımıdır.

Bağlaçla bağlanan iki yüklem, aynı özneye bağlandığında çatı bakımından da uyumlu olmalıdır. Bu cümlede işi yapan önce "temizlendi" ile gizlenip edilgen kuruluş seçilmiş, hemen ardından "dizdiler" ile etken kuruluşa geçilmiştir; aynı yargı içinde eylemi yapanın bir gizlenip bir ortaya çıkması anlatımı bozar. Cümlenin düzgün biçimi ya baştan sona edilgen ("masalar yeniden dizildi") ya da baştan sona etken ("salonu temizlediler ve masaları dizdiler") olmalıdır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Konukların alınması ve ikramların dağıtılması yüklemlerinin ikisi de edilgendir. Görevlilerin salonu temizleyip masaları dizmesinde iki yüklem de etkendir ve ortak öznesi görevlilerdir. Sabah yola çıkıp öğleye doğru varmada iki yüklem de etkendir, ortak özne aynıdır ve zaman uyumu korunmuştur. Yağmur başlayınca çocukların içeri girmesinde ise tek yüklem bulunduğundan çatı uyumu sorunu doğmaz.

Ana düşünce, parçanın bütününün vardığı yargıdır; tek bir cümlede geçen ayrıntı değil, metnin baştan sona savunduğu şeydir.

Parça daha ilk cümlede ölçütü koyuyor: bir kütüphane "kaç kitap barındırdığıyla değil, o kitaplara kimlerin ulaşabildiğiyle" ölçülür. Ardından erişimi kolaylaştıran belediye uygulamaları anlatılıyor ve son cümlede aynı yargı yinelenerek bir kütüphaneyi yaşatan şeyin "insanın gündelik hayatına ne kadar sokulabildiği" olduğu söyleniyor. Dolayısıyla asıl anlatılmak istenen, kütüphanenin değerini erişilebilirliğin belirlediğidir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Koleksiyonun genişletilmesi gerektiği yargısı metinle çelişir; parça "koleksiyonlar hemen hiç büyümediği hâlde okur sayısı birkaç kat arttı" diyerek tam tersini söyler. Bütçe artışından parçada hiç söz edilmez. Çocuk okuma odaları, sayılan önlemlerden yalnızca biridir; doğru ama parçanın tamamını karşılamayacak kadar dardır. Çalışma saatlerinin bölgeden bölgeye değiştiği ise metinde bir yargı olarak değil, erişimi engelleyen bir örnek olarak geçer.

Başlık, parçanın bütününü kapsamalı ve ana düşüncesini yansıtmalıdır; metinde geçen ama yalnız bir bölümü ilgilendiren konular başlık olamaz.

Parça arının tarımsal verimdeki rolüyle başlıyor, yaşam alanının daralmasını anlatıyor, sonra ucuz çözümleri sıralıyor ve "bu küçük canlıyı korumak, aslında kendi soframızı korumaktır" yargısıyla bitiyor. Bu bütünü karşılayan başlık, arının korunmasını insanın beslenmesine bağlayan seçenektir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Parçada bal üretiminden ya da bir üretim yönteminden hiç söz edilmez; anlatılan şey tozlaşmadır. Tek ürünlü tarım yalnızca arının alanını daraltan etkenlerden biri olarak geçer, metnin konusu değildir. Çiçeklerin rengi ve kokusu parçada hiç ele alınmaz. İlaçlamaya yalnız zamanlaması bakımından değinilir; ilaçların tarihsel gelişimi ise metnin kapsamı dışındadır.

"Değinilmemiştir" soruları, seçeneklerin metinde karşılığı olup olmadığını tek tek sınamayı gerektirir; karşılığı bulunmayan tek seçenek doğru yanıttır.

Parçada uykunun ne kadar sürmesi gerektiği, bu sürenin kişiden kişiye değişip değişmediği hiç ele alınmaz. Metin uykunun süresini değil işlevini anlatır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Bilgilerin kalıcı hâle gelmesinin uykuya bağlı olduğu daha ilk cümlede söylenir. Derin evrelerde izlerin "daha uzun ömürlü alanlara aktarıldığı" ikinci cümlede geçer. Uykuya ayrılan süre kısaldığında aynı bilginin "ertesi gün çok daha zor hatırlandığı" açıkça belirtilir. Çözülemeyen bir problemin sabah kolayca çözülmesinin "uykuda bilgiler arasında yeni bağlantılar kurulmasıyla" açıklandığı da parçada yer alır.

Anlatım sorularında her seçenek, metinde o tekniğin izinin bulunup bulunmadığına göre sınanır. Tanık gösterme, bir uzmanın ya da tanınmış bir kişinin sözlerine başvurmaktır ve metinde açık bir alıntı gerektirir.

Parçada hiçbir kişinin ya da kaynağın sözüne başvurulmaz; anlatıcı baştan sona kendi gözlemini aktarır. Bu nedenle alıntı yapıldığı söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Ozanın taşıdığı haberler "bir kasabada çıkan yangını, uzak bir sınırdaki savaşı, bir düğünü" biçiminde örneklendirilmiştir. Radyo öncesi gezgin ozanlıkla "bugün elimizde kalan kayıtlar" karşılaştırılmıştır. Aynı türkünün iki köyde iki ayrı biçimde söylenmesi ve ustadan çırağa dinleyerek geçmesi, geleneğin işleyişinin açıklanmasıdır. Gezginliğin yavaşlaması ise nedeniyle birlikte, radyonun yayılmasına bağlanarak verilmiştir.

Bir yargının parçadan çıkarılabilmesi için metinde söylenmiş ya da söylenenden zorunlu olarak türetilebilir olması gerekir; metnin ötesine geçen genellemeler çıkarılamaz.

Parça, deniz kabuğunun gücünü "kalınlıktan değil biçiminden" aldığını, kuş kemiğinin içi boş olduğu hâlde dayanıklı olduğunu anlatıyor ve son cümlede doğadan öğrenilenin "malzemeyi az kullanmanın yolu" olduğunu söylüyor. Bu yargı doğrudan metinden çıkar.

Diğer seçenekler neden olmaz? Parça ince kabuk çatıların "az beton harcayarak" geniş açıklıkları geçtiğini söyler; "her koşulda daha ucuz" demek bunu abartmaktır. Deniz kabuğu ile kuş kemiği aynı ilkenin iki örneği olarak verilir, birbirleriyle kıyaslanmaz. Metin yeni malzeme gerektiğini değil, tam tersine öğrenilenin "yeni bir malzeme değil" olduğunu söyler. Kafes taşıyıcılar ise köprüler için anılır; geniş açıklıkların yalnızca onlarla geçilebileceği yargısı metinde yoktur.

Ana düşünce, parçanın vardığı sonuçtur; karşılaştırma yapan metinlerde bu sonuç çoğu zaman taraflardan birini değil, ikisi arasındaki dengeyi gösterir.

Parça iki yüzeyin farkını anlatıyor, ekranın uzun metinlerdeki zayıflığını söylüyor, ardından "bu, ekranın kötü olduğu anlamına gelmiyor" diyerek kısa metinlerde ve arama gerektiren işlerde ekranın üstün olduğunu belirtiyor. Son cümle sonucu açıkça koyuyor: "hangi metnin hangi yüzeye ait olduğunu seçmek okurun elinde."

Diğer seçenekler neden olmaz? Ekranın her tür metinde verimsiz olduğu yargısı, parçanın kısa metinlerde ekranı "açık ara üstün" saymasıyla çelişir. Bildirimler dikkati bölen etkenlerden biri olarak anılır; okumayı büsbütün olanaksız kıldığı söylenmez. Yazı boyutunun değişebilmesi parçada üstünlük olarak değil, mekânsal izi bozan bir özellik olarak geçer. Kâğıdın yerini ekranın alacağı yönünde bir öngörüde de bulunulmaz.

Çıkarılamayan yargı, metinde söylenmeyen ve söylenenlerden de zorunlu olarak türetilemeyen yargıdır. Bir etkenin ortadan kalkmasının bütün farkı sileceği sonucu, ancak metin bunu söylüyorsa çıkarılabilir.

Parçaya göre ekran okumasının zayıflığının iki ayrı kaynağı vardır: akan metinde mekânsal izin oluşmaması ve bildirimlerin dikkati bölmesi. Bildirimler kapatılsa bile birinci etken yerinde durur; dolayısıyla iki okumanın eşitleneceği sonucu metinden çıkarılamaz.

Diğer seçenekler neden olmaz? Kâğıtta bilginin "hep aynı yerde" durduğu ve okurun "bu konumu da kaydettiği" açıkça söylenir. Yazı boyutu değişince "aynı cümle bambaşka bir yere düşer" ifadesi yerleşimin bozulduğunu belirtir. Ekrandan okuyanların "daha çok geri dönüş yaptığı" metinde birebir geçer. Arama gerektiren işlerde ekranın "açık ara üstün" olduğu da yine parçada yer alır.

Vurgulanan düşünce, parçanın kurduğu neden-sonuç zincirinin vardığı noktadır; metinde geçen yan bilgiler bu yargının yerini alamaz.

Parça eski yöntemi anlatıyor ve hemen ardından sonucunu veriyor: su "daha hızlı akıp gidiyordu; ne var ki gittiği yerde daha büyük bir taşkın yaratıyordu." Dar ve düz yatakta biriken enerjinin "akış aşağıdaki ilk geniş alanda" boşalması, sorunun ortadan kalkmadığını, yalnızca yer değiştirdiğini gösterir. Metnin ikinci yarısı da bu tespitin üzerine kuruludur.

Diğer seçenekler neden olmaz? Setlerin maliyetinden parçada hiç söz edilmez. Tarım alanlarının "bir bölümü" taşkın ovası olarak bırakılmıştır; tümüyle boşaltılması gerektiği yargısı bunu abartmaktır. Sulak alanların geri geldiği söylenir ama turizmle ilişkilendirilmez. Taşımacılık ise metinde hiç geçmez.

Anlatımla ilgili sorularda seçenekler, metinde o tekniğin izinin bulunup bulunmadığına göre değerlendirilir; parçanın kuruluş biçimi çoğu zaman doğrudan yanıtı verir.

Parça iki bölümden oluşuyor. Önce eski yaklaşım anlatılıyor: yatağın düzleştirilmesi, kıyıların betonla yükseltilmesi, kıvrımların kesilmesi ve bunun yarattığı sonuç. Ardından "Yıllar sonra tersi denendi" cümlesiyle ikinci yaklaşıma geçiliyor: kıvrımların geri açılması, taşkın ovası bırakılması, setlerin geriye çekilmesi. Yani birbirine karşıt iki yaklaşım sırayla ele alınmıştır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Anlatıcı kendi gördüğü bir olaydan değil, genel bir uygulamadan söz eder. Metinde tek bir oran, ölçüm ya da rakam yoktur. Hiçbir kişinin sözüne başvurulmaz. Yapılan düzenlemeler de madde başlarıyla sıralanmaz, akıcı bir anlatım içinde verilir.

Bir cümlenin akışı bozması, doğru bilgi taşımaması değil, parçanın kurduğu düşünce zincirinin dışında kalmasıdır. Zincir belirlenip her cümlenin ona katkısı ayrı ayrı sınanır.

Parçanın zinciri kar suyuyla beslenmenin akım üzerindeki etkisidir: ilkbaharda yükselme, bu yükselişi belirleyen etkenler, yazın düşüş ve buradan çıkan "rejim düzensizdir" sonucu. Hidroelektrik santrallerin kurulu gücü ise akarsuyun beslenme biçimiyle ilgili bir yargı değildir; enerji üretimine ait ayrı bir konudur ve çıkarıldığında parça bütünlüğünü korur.

Diğer seçenekler neden olmaz? İlkbahardaki yükseliş zincirin ilk halkasıdır. Erime hızı ve yükselti, bu yükselişi açıklayan etkenlerdir. Yaz aylarındaki düşüş, düzensizliği ortaya koyan karşı kutuptur. Son cümle ise bütün bu verilerden çıkarılan sonuçtur ve "bu nedenle" bağlacıyla kendinden öncekilere bağlanır.

Cümle tamamlamada boşluğa gelecek yargı, kendinden önceki bölümle anlam ve mantık bakımından uyuşmalıdır. "Bu yüzden" bağlacı bir sonuç istediğine göre, boşluğa gelen ifade önceki yargının doğal sonucu olmalıdır.

Cümlenin ilk bölümü çevirmene sözcüklerin ötesinde bir iş yüklüyor: okurda bırakılan izlenimi aktarmak. Bunun doğal sonucu, çevirinin sözcük eşleştirmesinden ibaret olmadığı, bir yeniden yazma sayılması gerektiğidir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Metnin ancak kendi dilinde anlaşılacağı yargısı, çeviriyi olanaksız sayarak cümlenin ilk bölümüyle çelişir. Çevirmen sayısındaki artış ile izlenimin aktarılması arasında bir neden-sonuç bağı kurulamaz. Sözlüğün tek kaynak olduğu yargısı, sözcüklerin ötesine geçme gereğiyle ters düşer. Metin uzunluğunun süreyi belirlemesi ise çevirinin niteliğiyle değil süresiyle ilgilidir, cümlenin konusu dışındadır.

Sıralama sorularında önce bağlayıcısı olmayan, konuyu tanıtan cümle bulunur; sonra "ne var ki", "bu yüzden", "böylece" gibi bağlayıcıların hangi cümleye gönderme yaptığı izlenir.

Tohum bankalarının ne amaçla kurulduğunu söyleyen cümle hiçbir bağlayıcı taşımaz ve konuyu tanıtır; giriş odur. Onu tohumların nasıl saklandığını anlatan cümle izler. "Ne var ki" ifadesi bu saklama yönteminin sınırını getirdiğine göre çimlenme gücünün yitirilmesi üçüncü sıraya gelir. "Bu yüzden" ile başlayan cümle bu soruna çözüm getirir, "böylece" ile başlayan cümle ise o çözümün sonucunu bildirir ve parçayı kapatır. Sıra: tanıtım, saklama, çimlenme gücünün yitirilmesi, yeniden ekim, sonuç.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yeniden ekimi anlatan cümle bir çözüm bildirdiği için sorunun ardından, yani dördüncü sırada yer alır. Tanıtım cümlesi bağlayıcısız olduğundan birinci, saklama cümlesi ise onu tamamladığı için ikinci sıradadır. Sonuç bildiren cümle "böylece" ile bağlandığından ancak son sırada bulunabilir.

Virgülün görevlerinden biri, yanlış anlaşılmayı önlemek için özneyi belirtmektir. Bu görevde virgül kaldırıldığında cümlenin anlamı değişir; başka görevlerde ise anlam korunur.

"Genç, kadına yolu tarif etti." cümlesinde virgül kaldırılırsa "genç kadına" olur ve "genç" sözcüğü özne olmaktan çıkıp "kadın" adını niteleyen bir sıfata dönüşür. Virgül burada "genç" sözcüğünü özne olarak belirtmektedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Erkenden kalkıp işe gitmenin anlatıldığı cümlede virgül, sıralı cümleleri birbirinden ayırır. Çanta, defter ve kalemlerin sıralandığı cümlede eş görevli sözcükleri ayırma görevindedir. "Evet" sözcüğünden sonraki virgül, cümle başındaki onaylama sözünü ayırır. Yorulma durumunun anlatıldığı cümlede ise virgül yan cümleciğin ardına konmuştur; kaldırıldığında hiçbir öge görev değiştirmez.

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. Belirtme durumu eki (-ı, -i, -u, -ü) almışsa belirtili nesne, ek almamışsa belirtisiz nesnedir. Ayrım eke bakılarak yapılır.

Gül budama cümlesinde "gülleri" sözcüğü belirtme durumu eki almıştır ve "neyi budadı" sorusuna yanıt verir; belirtili nesnedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? "Kitap okudu" cümlesinde "kitap" belirtme eki almadığı için belirtisiz nesnedir. Yola çıkma cümlesinde nesne yoktur; "yola" dolaylı tümleçtir. "Uzun bir mektup" da ek almamış, belirtisiz nesnedir. Son cümlede ise "kimse" öznedir ve yüklem nesne almayan bir eylemdir.

Sıfat adı niteler ya da belirtir; zarf ise eylemi, sıfatı veya başka bir zarfı etkiler. Ayrım için sözcüğün hangi türden bir sözcüğün önünde bulunduğuna bakılır.

"Eski" sözcüğü "fotoğraf" adının önünde bulunur ve onun nasıl bir fotoğraf olduğunu belirtir; "nasıl bir fotoğraf" sorusunun yanıtıdır. Bu nedenle sıfattır.

Diğer seçenekler neden olmaz? "Çok" sözcüğü "yorulmuştu" eylemini etkiler, miktar zarfıdır. "Kolayca" ve "yavaşça" eylemin nasıl yapıldığını bildiren durum zarflarıdır. "Geç" sözcüğü ise "kaldı" eyleminin zamanını bildirir ve bir adı nitelemez; zarf görevindedir.

Fiilimsi, eylemden türeyen ama yüklem olamayan sözcüktür; isim-fiil (-ma, -mak, -ış), sıfat-fiil (-an, -dık, -acak, -mış) ve zarf-fiil (-ınca, -arak, -ıp) ekleriyle kurulur. Bu ekleri taşımayan cümlede fiilimsi yoktur.

Pencerelerin açıldığı cümlede "sabahleyin" bir zarf, "pencerelerini" bir addır; "açtı" ise çekimli eylemdir. Cümlede eylemden türeyip yüklem olmayan hiçbir sözcük bulunmaz.

Diğer seçenekler neden olmaz? İlk cümlede "koşarak" zarf-fiil, "gelen" sıfat-fiildir. Yağmurun dinmesini anlatan cümlede "dinince" zarf-fiildir. Üçüncü cümlede "okumayı" isim-fiil, "seven" sıfat-fiildir. Son cümlede ise "anlatılanları" sözcüğü sıfat-fiil ekiyle kurulup adlaşmıştır.

"Her" sözcüğü kendisinden sonra gelen sözcükle her zaman ayrı yazılır; "her şey", "her biri", "her gün" örneklerinde olduğu gibi. Bitişik yazılan "herhangi" ve "herkes" kalıplaşmış istisnalardır.

Bu kurala göre "herşeyi" biçimi yanlıştır; doğrusu "her şeyi" olmalıdır.

Diğer seçenekler neden olmaz? "Birçok" belgisiz sıfatı bitişik yazılan sözcüklerdendir. Saat bildiren sayılar metin içinde yazıyla yazılabildiği için "on beşte" kuraldışı değildir. "Okuyup okumadığını" ikilemesinde zarf-fiil eki kurallı biçimde yazılmıştır. "Karşısındaki" sözcüğünde ise ilgi ekinden sonra gelen -ki eki bitişik yazılır ve doğrudur.

Ünlü düşmesi, iki heceli bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesidir. Organ ve akrabalık adlarında sık görülür: burun-burnu, oğul-oğlu.

"Ağız" sözcüğüne iyelik eki geldiğinde ikinci hecedeki "ı" düşer ve sözcük "ağzı" biçimini alır; cümledeki "ağzını" sözcüğü bu olayla oluşmuştur.

Diğer seçenekler neden olmaz? "Bekleşiyorlardı" sözcüğünde herhangi bir ünlü düşmemiş, yalnız ekler sıralanmıştır. "Gülüşen" sözcüğünde yalnız yapım ve sıfat-fiil ekleri sıralanmıştır. "Aldığı" sözcüğünde ünsüz yumuşaması vardır. "Silerken" sözcüğünde ise yalnızca zarf-fiil eki bulunur, ses düşmesi görülmez.

Bir sözcük, anlamı zaten cümlede bulunan başka bir sözcük tarafından karşılanıyorsa gereksizdir ve cümleden çıkarıldığında anlam daralmaz. Bu tür kullanımlar anlatım bozukluğuna yol açar.

"Özet" sözcüğü, bir metnin kısaltılmış biçimi demektir; kısalık kavramı sözcüğün anlamında zaten vardır. Bu yüzden "kısa bir özet" tamlamasındaki "kısa" sözcüğü gereksizdir.

Diğer seçenekler neden olmaz? "Açıkça" sözcüğü görüşün nasıl dile getirildiğini bildirir ve çıkarıldığında anlam eksilir. Hatanın ne zaman fark edildiğini belirten "toplantıdan sonra" sözü zaman bilgisi taşır. "Erkenden" sözcüğü yola çıkma saatini belirtir. "Yeniden" sözcüğü ise yerleştirme işinin ikinci kez yapıldığını bildirir; hiçbiri başka bir sözcükle yinelenmemiştir.

Bir deyimin anlamı, kullanıldığı cümledeki bağlamdan çıkarılır. Buradaki bağlam "hepimizin" sözcüğüyle kurulmuştur; yani işin birden çok kişiyi ilgilendirdiği ve ortak bir çaba beklendiği söylenmektedir.

"Elini taşın altına koymak", bir işin yükünü paylaşmayı, sorumluluğu üstlenip katkı vermeyi anlatır. Cümlede de işin ancak herkesin katkısıyla başarılabileceği belirtilmektedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Cümlede bir yanlıştan ya da onun üstlenilmesinden söz edilmez. İşi tek başına yürütmek, "hepimizin" sözcüğüyle kurulan ortaklık anlamının tam tersidir. Başkasının yardımıyla kurtulmak, katkı vermeyi değil yardım almayı anlatır; deyimin yönü bunun tersinedir. Zahmetli işlerden uzak durmak ise cümlenin beklediği tutumun karşıtıdır.

Koşul (şart) anlamı, bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eylemin gerçekleşmesine bağlı olduğunu bildirir. Genellikle -sa/-se ekiyle ya da "ancak, takdirde, yeter ki" gibi sözlerle kurulur.

"Erken çıkarsan otobüse yetişirsin." cümlesinde otobüse yetişmek, erken çıkma koşuluna bağlanmıştır; koşul gerçekleşmezse sonuç da gerçekleşmez.

Diğer seçenekler neden olmaz? "Ama" bağlacıyla kurulan cümlede beklenenin tersi bir durum anlatılır; karşıtlık vardır. "İçin" edatıyla kurulan cümle neden-sonuç ilişkisi bildirir. "Üzere" edatıyla kurulan cümlede amaç anlamı vardır. Son cümledeki "çıktığında" ise geçmişte yinelenen bir durumu bildirir; koşul değil zaman anlamı taşır.

Mecaz anlam, bir sözcüğün gerçek anlamından tümüyle uzaklaşarak başka bir kavramı karşılamasıdır. Sınamak için sözcük gerçek anlamıyla düşünülür; cümle anlamsızlaşıyorsa kullanım mecazdır.

"Soğuk davranmak" sözünde sıcaklıkla ilgili hiçbir şey anlatılmaz; ilgisiz, mesafeli bir tutum kastedilir. Sözcük gerçek anlamından tümüyle uzaklaşmıştır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Odanın havası, çeşmeden akan su, kış günleri ve buzdolabından çıkarılan şişe için kullanılan "soğuk" sözcüğünün dördü de ısı derecesini bildirir; hepsi gerçek anlamdadır.

Atasözleri çoğu zaman somut bir gözlemden yola çıkarak insan hayatına ilişkin genel bir yargı bildirir. Anlamı bulmak için önce somut görüntü, sonra ona karşılık gelen insanî durum belirlenir.

Genç bir fidan kolayca istenen yöne yönlendirilebilir; ağaç yaşlandıkça gövdesi sertleşir ve artık biçim verilemez. Bu görüntünün karşılığı, insanın karakterinin küçük yaşlarda yönlendirilebileceği, ilerleyen yaşlarda ise değiştirilmesinin güçleştiğidir.

Diğer seçenekler neden olmaz? İşlerin uygun zamanı bulunduğu yargısı "her şeyin bir vakti var" düşüncesine yakındır; atasözünün vurguladığı ise zamanlama değil eğitimin yaşıdır. Küçük davranışların büyük sonuç doğurması ayrı bir yargıdır. Gençlerin daha esnek olması somut benzetmeyi yineler ama atasözünün yönlendirdiği eğitim düşüncesini vermez. Doğaya uyum ve uzun ömür ise atasözüyle hiç ilgili değildir.

Sıralama sorularında en kesin bilgi önce yerleştirilir, ardından "hemen üstünde/altında" gibi komşuluk koşulları ikili blok olarak düşünülür; kalan yerler bu bloklara denenir.

Ceren beşinci kattadır. Geriye 1-4 katları kalır ve iki komşu blok yerleştirilmelidir: Berk-Ali ile Deniz-Ela. Berk birinci katta olamayacağına göre Berk ikinci ya da üçüncü kattadır. Berk ikinci katta olursa Ali üçüncü kata gelir; geriye kalan birinci ve dördüncü katlar komşu olmadığı için Deniz-Ela bloğu yerleşemez. Öyleyse Berk üçüncü, Ali dördüncü kattadır; birinci ve ikinci katlar komşu olduğundan Deniz birinci, Ela ikinci kata gelir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Ali dördüncü, Berk üçüncü, Ela ikinci ve Ceren beşinci katta bulunduğuna göre bu adların hiçbiri birinci kata yerleşemez; tek olanaklı dizilişte birinci kat Deniz'e aittir.

"Kesinlikle doğrudur" sorularında tek bir diziliş bulmak yetmez; koşulları sağlayan bütün dizilişler çıkarılır ve hepsinde ortak olan yargı aranır. Yalnız bazı dizilişlerde doğru olan seçenek elenir.

Sözlük birinci raftadır. Roman ikinci rafta olamaz ve şiir romanın hemen üstünde bulunacağı için roman en çok dördüncü rafa çıkabilir; öyleyse roman üçüncü ya da dördüncü raftadır. Roman üçüncüyse şiir dördüncü, kalan ikinci ve beşinci raflara tarih ile atlas gelir; tarih yukarıda olacağından atlas ikinci, tarih beşinci raftadır. Roman dördüncüyse şiir beşinci, kalan ikinci ve üçüncü raflara yine tarih ile atlas gelir; atlas ikinci, tarih üçüncü olur. Her iki dizilişte de atlas ikinci raftadır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Şiirin en üst rafta olması yalnız ikinci dizilişte geçerlidir. Tarihin şiirin hemen altında bulunması hiçbir dizilişte gerçekleşmez. Romanın üçüncü rafta olması ve tarihin en üst rafta bulunması ise yalnız birinci dizilişte doğrudur; ikisi de kesin değildir.

Üç ayrı kural arka arkaya işletilir. Birincisi: negatif bir sayının çift kuvveti pozitiftir, yani $(-2{)}^4=16$. İkincisi: tek dereceli kökün içi negatif olabilir ve sonuç negatif çıkar, yani $\sqrt[3]{-64}=-4$. Üçüncüsü: negatif üs tabanın çarpmaya göre tersini aldırır, $a^{-n}={\displaystyle \frac{1}{a^n}}$; buradan $(-\mathrm{0,5}{)}^{-2}={\displaystyle \frac{1}{(-\mathrm{0,5}{)}^2}}={\displaystyle \frac{1}{\mathrm{0,25}}}=4$ bulunur.

Uygulama: $16+(-4)-4=8$.

Diğer seçenekler neden olmaz? 16, kökün sonucunu $+4$ alıp son terimi de eksi işaretiyle toplayanların vardığı değerdir. 24, hem kökün hem negatif üssün işaretini yanlış alanların sonucudur. 12, son terimi hiç hesaba katmadan $16-4$ diyenlerin bulduğu değerdir. 4 ise yalnız $(-\mathrm{0,5}{)}^{-2}$ terimini yazanların sonucudur.

Kural: Taralı bölge okunurken önce "hangi kümenin içindeyim", sonra "hangi kümelerle ortağım" sorulur. Kesişim taramayı daraltır, birleşim genişletir.

Uygulama: Taralı bölgelerin tamamı A çemberinin içindedir; A'nın dışında hiçbir yer taranmamıştır. Öyleyse ifade $A\cap \dots$ biçiminde, yani bir kesişim olmalıdır. A'nın içinde taranan kısım ise A'nın yalnız kendisine ait olan orta bölümü değil, B ile ortak olan ve C ile ortak olan parçalarıdır. "B ile ya da C ile ortak" demek $B\cup C$ demektir; sonuç $A\cap (B\cup C)$ olur.

Diğer seçenekler neden olmaz? $(A\cup B)\cap C$ ile $(A\cap C)\cup B$ ifadelerinin ikisi de C ya da B'nin A dışında kalan bölgelerini kapsar, oysa şekilde A'nın dışı boştur. $(A\cap B)\cup C$ ifadesi C çemberinin tamamını içine alır. $A\cup (B\cap C)$ ise A'nın yalnız kendisine ait olan bölümünü de kapsar; şekilde orası taralı değildir.

Kural: Bir doğrunun eğimi, birim zamandaki değişim demektir; iki doğrunun kesiştiği an, iki büyüklüğün eşitlendiği andır. Doğrusal değişimde eğim, iki noktadan ${\displaystyle \frac{\text{miktar farkı}}{\text{zaman farkı}}}$ ile bulunur.

Uygulama: A deposu 4 dakikada 10 litreden 30 litreye çıkmıştır, yani dakikada 5 litre dolmaktadır: $A(t)=10+5t$. B deposu aynı sürede 60 litreden 40 litreye inmiştir, yani dakikada 5 litre boşalmaktadır: $B(t)=60-5t$. Eşitlik için $10+5t=60-5t$ yazılır, $10t=50$ ve $t=5$ bulunur. Bu anda depolardaki su $10+5·5=35$ litredir.

Diğer seçenekler neden olmaz? 30 ve 40, grafiğin çizili olduğu son an olan 4. dakikadaki değerlerdir; o anda depolar henüz eşitlenmemiştir. 32,5 ve 37,5 ise eşitliğin 4. dakika ile 5. dakika arasında bir ara değerde olduğunu varsayanların bulduğu sonuçlardır.

Kural: Kesir problemlerinde her oran, kendinden önceki kalana uygulanır; başlangıçtaki bütüne değil. Bu yüzden işlemler baştan sona zincir hâlinde yürütülür.

Uygulama: Başlangıçtaki un $x$ olsun. Satılan ${\displaystyle \frac{x}{3}}$, geriye kalan ${\displaystyle \frac{2x}{3}}$'tür. Bozulan un bu kalanın dörtte biridir: ${\displaystyle \frac{1}{4}}·{\displaystyle \frac{2x}{3}}={\displaystyle \frac{x}{6}}$. Bozulmayan un ${\displaystyle \frac{2x}{3}}-{\displaystyle \frac{x}{6}}={\displaystyle \frac{x}{2}}$ olur. Bu undan 40 kg kullanılınca 20 kg bozulmamış un kaldığına göre bozulmayan un 60 kg'dır: ${\displaystyle \frac{x}{2}}=60$ ve $x=120$.

Diğer seçenekler neden olmaz? 90, bozulma adımını atlayıp ${\displaystyle \frac{2x}{3}}=60$ diyenlerin sonucudur. 144, bozulan miktarı kalana değil başlangıçtaki bütüne uygulayarak ${\displaystyle \frac{2x}{3}}-{\displaystyle \frac{x}{4}}=60$ kuranların bulduğu değerdir. 80, kullanılan 40 kg'ı bozulmayan unun tamamı sayanların sonucudur. 180 ise satılan kısmı kalandan değil bozulan miktardan sonra hesaplayanların vardığı değerdir.

Kural: Bir toplamı sabit olan iki çarpanın çarpımı, çarpanlar birbirine yaklaştıkça büyür. Doğal sayı koşulu ise aranan değerlerin negatif olamayacağını söyler.

Uygulama: $a=17-2b$ yazılır. $a\ge 0$ olması için $b\le 8$ olmalıdır. Çarpım $a·b=(17-2b)·b$'dir. $b$'ye sırayla değer verilirse: $b=4$ için $a=9$ ve çarpım $36$; $b=5$ için $a=7$ ve çarpım $35$; $b=3$ için $a=11$ ve çarpım $33$'tür. En büyük değer $36$'dır.

Diğer seçenekler neden olmaz? 35 ve 33 komşu değerlerdir, en büyük değil. 30, $b=6$ ve $a=5$ durumuna karşılık gelir. 40 ise hiçbir doğal sayı ikilisiyle elde edilemez; $a·b$ çarpımının bu koşullar altındaki en büyük değeri 36'yı aşmaz.

Kural: Ardışık çift sayılar ikişer artar. En küçüğüne $n$ denirse diğerleri $n+2$, $n+4$ ve $n+6$ olur.

Uygulama: Toplam $n+(n+2)+(n+4)+(n+6)=4n+12$'dir. $4n+12=100$ denkleminden $4n=88$ ve $n=22$ bulunur. Sayılar 22, 24, 26 ve 28'dir; toplamları gerçekten 100'dür.

Diğer seçenekler neden olmaz? 24 ve 26 dizinin ortadaki terimleridir, en küçüğü değil. 20, sayılar ardışık çift değil ardışık tek sanıldığında çıkar. 18 ise beş terimli bir dizi kurulduğunda elde edilir.

Kural: Onlar basamağı $a$, birler basamağı $b$ olan iki basamaklı sayı $10a+b$ biçiminde yazılır. Rakamlar yer değiştirdiğinde sayı $10b+a$ olur ve iki sayının farkı her zaman $9(a-b)$'dir.

Uygulama: Sayı 27 azaldığına göre $(10a+b)-(10b+a)=27$, yani $9(a-b)=27$ ve $a-b=3$'tür. Rakamlar toplamı $a+b=11$ olduğundan iki denklem taraf tarafa toplanırsa $2a=14$ ve $a=7$, buradan $b=4$ bulunur. Sayı 74'tür. Denetim: $74-47=27$ ve $7+4=11$.

Diğer seçenekler neden olmaz? 47, aranan sayının rakamları yer değiştirmiş hâlidir; azalma değil artma verir. 92'de rakamlar toplamı 11'dir ama fark $9·7=63$ olur. 85'te rakamlar toplamı 13, 63'te ise 9'dur; ikisi de verilen koşulu sağlamaz.

Kural: 45 sayısı aralarında asal olan 9 ve 5'in çarpımıdır. Bir sayının 45'e bölünebilmesi için hem 9'a hem 5'e bölünmesi gerekir. Bir sayı 5'e bölünüyorsa son rakamı 0 ya da 5, 9'a bölünüyorsa rakamları toplamı 9'un katıdır.

Uygulama: 5'e bölünme koşulundan $b=0$ ya da $b=5$'tir. $b=0$ için rakamlar toplamı $2+3+a+5+0=10+a$ olur; bunun 9'un katı olması için $a=8$ gerekir ve $a+b=8$ bulunur. $b=5$ için rakamlar toplamı $2+3+a+5+5=15+a$ olur; $a=3$ gerekir ve yine $a+b=8$ bulunur. İki durumda da sonuç aynıdır.

Diğer seçenekler neden olmaz? 13, $a=8$ ve $b=5$ birlikte alındığında çıkar; oysa bu seçim rakamlar toplamını 9'un katı yapmaz. 5 ve 6, yalnız 5'e bölünme koşuluna bakılıp 9'a bölünme unutulduğunda elde edilir. 11 ise hiçbir geçerli ikiliye karşılık gelmez.

Kural: $|A|<c$ biçimindeki bir eşitsizlik $-c<A<c$ çift yönlü eşitsizliğine dönüştürülür. Eşitsizliğin her yanına aynı işlem uygulanabilir; pozitif bir sayıya bölmek yön değiştirmez.

Uygulama: $|2x-6|<4$ ifadesinden $-4<2x-6<4$ yazılır. Her yana 6 eklenirse $2<2x<10$, ikiye bölünürse $1<x<5$ elde edilir. Bu aralıktaki tam sayılar 2, 3 ve 4'tür; toplam 3 tanedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? 5, eşitsizlik katı değil de $\le$ sanılıp uç değerler olan 1 ve 5 de sayıldığında çıkar. 4, uçlardan yalnız birinin katıldığı durumdur. 2, aralıktaki sayılardan biri atlandığında; 6 ise aralık $-1<x<5$ gibi genişletildiğinde elde edilir.

Kural: Köklü ifadeler toplanıp çıkarılmadan önce kök içleri, tam kare çarpanları dışarı alınarak sadeleştirilir. Ancak kök içleri aynı olan terimler katsayıları toplanarak birleştirilebilir.

Uygulama: $\sqrt{12}=\sqrt{4·3}=2\sqrt{3}$, $\sqrt{75}=\sqrt{25·3}=5\sqrt{3}$ ve $\sqrt{27}=\sqrt{9·3}=3\sqrt{3}$'tür. Üç terimin de kök içi 3 olduğundan katsayılar işlenir: $2\sqrt{3}+5\sqrt{3}-3\sqrt{3}=4\sqrt{3}$.

Diğer seçenekler neden olmaz? $6\sqrt{3}$, çıkarma işlemi toplama sanıldığında bulunur. $2\sqrt{3}$, $\sqrt{75}$ teriminin katsayısı 5 yerine 3 alındığında çıkar. $5\sqrt{3}$ yalnız ikinci terimin kendisidir. $3\sqrt{3}$ ise $\sqrt{12}$'nin katsayısı yanlış hesaplandığında elde edilir.

Kural: İki kare farkı $x^2-y^2=(x+y)(x-y)$ biçiminde çarpanlarına ayrılır. Bu özdeşlik, toplamı ve farkı bilinen iki sayıyı bulmayı sağlar.

Uygulama: $x^2-y^2=(x+y)(x-y)$ olduğundan $45=9·(x-y)$ yazılır ve $x-y=5$ bulunur. Toplam ile fark taraf tarafa toplanırsa $2x=14$ ve $x=7$, buradan $y=2$ elde edilir. Çarpım $x·y=7·2=14$'tür.

Diğer seçenekler neden olmaz? 20, ikinci adımda durup $x-y=5$ ile $x+y=9$ değerlerinin kendileri çarpıldığında değil, $x=10$ ve $y=2$ gibi hatalı bir çözümden doğar. 18, $x+y$ ile $x-y$ toplamının yarısı alınmadığında çıkar. 12 ve 16 ise $x$ ile $y$ değerlerinden birinin bir birim kaydırılmasıyla elde edilir.

Kural: Bir oran verildiğinde iki büyüklük ortak bir çarpanla yazılır; böylece iki bilinmeyen tek bir bilinmeyene indirgenir. Değişen yalnız bir taraf ise ikinci oran bu değişimi içerecek biçimde kurulur.

Uygulama: Kız sayısı $3t$, erkek sayısı $5t$ olsun. Dört kız katıldıktan sonra ${\displaystyle \frac{3t+4}{5t}}={\displaystyle \frac{5}{7}}$ olur. İçler dışlar çarpımıyla $7(3t+4)=25t$, yani $21t+28=25t$ ve $4t=28$'den $t=7$ bulunur. Başlangıçta 21 kız ve 35 erkek vardır. Son mevcut $21+4+35=60$'tır.

Diğer seçenekler neden olmaz? 56, başlangıçtaki mevcuttur; katılan 4 öğrenci eklenmemiştir. 64, erkek sayısına da 4 eklendiğinde çıkar. 48 ve 52 ise $t$ değeri yanlış bulunduğunda elde edilir.

Kural: Paydalı denklemlerde önce paydaların en küçük ortak katı bulunur ve denklemin her iki yanı bu sayıyla çarpılır. Böylece payda kalmaz. Parantezin önündeki eksi işareti içerideki bütün terimlerin işaretini değiştirir.

Uygulama: Paydaların en küçük ortak katı 4'tür. Her iki yan 4 ile çarpılırsa $2(x+3)-(x-1)=20$ olur. Parantezler açılınca $2x+6-x+1=20$, yani $x+7=20$ ve $x=13$ bulunur. Denetim: ${\displaystyle \frac{16}{2}}-{\displaystyle \frac{12}{4}}=8-3=5$.

Diğer seçenekler neden olmaz? 11, ikinci parantezin önündeki eksi işareti yalnız ilk terime uygulanıp $+1$ yerine $-1$ yazıldığında çıkar. 15 ve 17, denklemin sağ yanı 4 ile çarpılmayı unutulduğunda; 9 ise ilk kesir 2 yerine 4 ile genişletildiğinde elde edilir.

Kural: $f^{-1}(a)$ değeri, $f(x)=a$ denklemini sağlayan $x$ değeridir; yani ters fonksiyonu bulmak yerine doğrudan denklem çözülebilir. $f(1)$ ise fonksiyonda $x$ yerine 1 yazılarak bulunur.

Uygulama: $f^{-1}(11)$ için $3x-4=11$ denklemi çözülür: $3x=15$ ve $x=5$'tir. $f(1)=3·1-4=-1$ olur. Toplam $5+(-1)=4$'tür.

Diğer seçenekler neden olmaz? 6, $f(1)$ değeri $+1$ sanıldığında çıkar. 2, $f^{-1}(11)$ yerine yanlışlıkla $f(11)$'in tersi alındığında; 5 yalnız $f^{-1}(11)$ değeridir ve ikinci terim eklenmemiştir. 3 ise $f^{-1}(11)=4$ hatasından doğar.

Kural: Yaş problemlerinde bütün kişiler aynı süre kadar yaşlanır; $n$ yıl sonrası için her yaşa $n$ eklenir. Aradaki yaş farkı ise hiç değişmez.

Uygulama: Oğlun bugünkü yaşı $o$, babanın yaşı $b$ olsun. $b+o=44$'tür. Altı yıl sonra oğul $o+6$, baba $b+6$ yaşında olacağından $b+6=3(o+6)$ yazılır. Buradan $b=3o+12$ elde edilir ve birinci denklemde yerine konursa $3o+12+o=44$, yani $4o=32$ ve $o=8$ bulunur. Babanın yaşı $b=44-8=36$'dır. Denetim: 6 yıl sonra baba 42, oğul 14 olur ve $42=3·14$'tür.

Diğer seçenekler neden olmaz? 38, altı yıl sonrası için yalnız babanın yaşına 6 eklenip oğlunkine eklenmediğinde çıkar. 40, oranın 3 yerine 4 alınmasından doğar. 32 ve 34 ise toplamın 44 koşulunu sağlamakla birlikte üç kat koşulunu sağlamaz.

Kural: İşçi problemlerinde bir günde yapılan iş kesir olarak yazılır. Bir işi $n$ günde bitiren biri günde işin ${\displaystyle \frac{1}{n}}$'ini yapar. Birlikte çalışanların günlük iş kesirleri toplanır.

Uygulama: A günde işin ${\displaystyle \frac{1}{12}}$'sini, ikisi birlikte ${\displaystyle \frac{1}{8}}$'ini yapar. B'nin günlük payı ${\displaystyle \frac{1}{8}}-{\displaystyle \frac{1}{12}}={\displaystyle \frac{3}{24}}-{\displaystyle \frac{2}{24}}={\displaystyle \frac{1}{24}}$'tür. Günde işin yirmi dörtte birini yapan B, işin tamamını 24 günde bitirir.

Diğer seçenekler neden olmaz? 20, günlük iş kesirleri toplanacak yerde gün sayıları çıkarıldığında ($12+8$ üzerinden) benzeri bir hatayla bulunur. 16, iki günün farkı olan 4'ün 12'ye eklenmesinden doğar. 18 ve 30 ise ortak paydanın yanlış alınmasıyla elde edilir.

Kural: Ortalama hız, hızların ortalaması DEĞİL, alınan toplam yolun geçen toplam zamana bölümüdür: $V={\displaystyle \frac{\text{toplam yol}}{\text{toplam zaman}}}$. Aynı yol farklı hızlarla iki kez alındığında hızlı gidilen bölümde daha az zaman harcandığı için ortalama, iki hızın aritmetik ortalamasının altında kalır.

Uygulama: Yol $x$ km olsun. Gidiş süresi ${\displaystyle \frac{x}{60}}$, dönüş süresi ${\displaystyle \frac{x}{90}}$ saattir. Toplam yol $2x$, toplam zaman ${\displaystyle \frac{x}{60}}+{\displaystyle \frac{x}{90}}={\displaystyle \frac{3x+2x}{180}}={\displaystyle \frac{5x}{180}}={\displaystyle \frac{x}{36}}$'dır. Ortalama hız ${\displaystyle \frac{2x}{\frac{x}{36}}}=72$ km/sa bulunur.

Diğer seçenekler neden olmaz? 75, iki hızın aritmetik ortalaması olan ${\displaystyle \frac{60+90}{2}}$ değeridir; bu sorunun en yaygın tuzağıdır ve zaman farkını yok sayar. 80 ve 78, hızların ağırlıklandırılması ters yönde yapıldığında; 70 ise toplam zaman yanlış hesaplandığında çıkar.

Kural: Yüzde artış ve indirimler birbirine EKLENMEZ; art arda uygulanan yüzdelerde her işlem bir öncekinin sonucuna uygulanır. Kâr oranı her zaman MALİYET üzerinden hesaplanır.

Uygulama: Maliyet 100 lira kabul edilsin. Etiket fiyatı %40 fazlasıyla 140 lira olur. Bu fiyattan %25 indirim yapılırsa satış fiyatı $140·\mathrm{0,75}=105$ lira olur. Maliyeti 100 lira olan mal 105 liraya satıldığına göre kâr 5 lira, kâr oranı ise %5'tir.

Diğer seçenekler neden olmaz? 15, iki yüzdenin doğrudan çıkarılmasından ($40-25$) doğan klasik hatadır. 20 ve 25, indirimin maliyet üzerinden uygulanmasından kaynaklanır. 10 ise etiket fiyatı %40 yerine %35 alındığında elde edilir.

Kural: Karışım problemlerinde saf madde miktarı ile toplam kütle ayrı ayrı izlenir. Katılan madde hem saf madde miktarını hem toplam kütleyi artırır; yüzde, ${\displaystyle \frac{\text{saf madde}}{\text{toplam kütle}}}·100$ ile bulunur.

Uygulama: Başlangıçtaki tuz miktarı $40·\mathrm{0,20}=8$ gramdır. 10 gram tuz eklenince tuz $8+10=18$ grama, toplam kütle ise $40+10=50$ grama çıkar. Son oran ${\displaystyle \frac{18}{50}}=\mathrm{0,36}$, yani %36'dır.

Diğer seçenekler neden olmaz? 45, toplam kütlenin de arttığı gözden kaçırılıp 18 gram tuz 40 grama bölündüğünde çıkar. 30, yüzdelerin doğrudan toplanmasından doğar. 40 ve 32 ise başlangıçtaki tuz miktarı yanlış hesaplandığında elde edilir.

Kural: Olasılık, istenen durum sayısının tüm durum sayısına oranıdır. Çekilen bilye geri atılmadığında ikinci çekimde hem toplam bilye sayısı hem istenen renkteki bilye sayısı bir azalır.

Uygulama: Torbada toplam 10 bilye vardır. Birinci çekimde mavi gelme olasılığı ${\displaystyle \frac{6}{10}}$'dur. Bu bilye geri atılmadığı için ikinci çekimde 9 bilyeden 5'i mavidir ve olasılık ${\displaystyle \frac{5}{9}}$ olur. İki olayın birlikte gerçekleşme olasılığı çarpılarak bulunur: ${\displaystyle \frac{6}{10}}·{\displaystyle \frac{5}{9}}={\displaystyle \frac{30}{90}}={\displaystyle \frac{1}{3}}$.

Diğer seçenekler neden olmaz? ${\displaystyle \frac{3}{5}}$ yalnız birinci çekimin olasılığıdır; ikinci çekim hesaba katılmamıştır. ${\displaystyle \frac{2}{5}}$, iki kırmızı çekme olasılığına yakın bir değerdir. ${\displaystyle \frac{1}{4}}$, bilye geri atılıyormuş gibi ${\displaystyle \frac{6}{10}}$ değerinin karesi alındığında yaklaşık olarak; ${\displaystyle \frac{1}{5}}$ ise paydanın 10 yerine 10 bırakılıp payın yanlış sayılmasıyla elde edilir.

Kural: Özel tanımlı işlemlerde verilen kural bir şablondur; işlem her uygulandığında soldaki sayı $a$, sağdaki sayı $b$ yerine konur. Parantez içi her zaman önce hesaplanır.

Uygulama: Önce içteki işlem yapılır: $3*5=2·3-5=6-5=1$. Bulunan bu değer dıştaki işlemin soldaki terimi olur: $1*2=2·1-2=0$.

Diğer seçenekler neden olmaz? $2$, dıştaki işlemde 1 ile 2'nin yerleri değiştirilip $2*1$ hesaplandığında çıkar. $-1$, içteki işlemde $2b-a$ kuralı kullanıldığında bulunur. $1$ yalnız içteki işlemin sonucudur, dıştaki işlem yapılmamıştır. $-2$ ise kuraldaki 2 katsayısı $b$ terimine uygulandığında elde edilir.

Kural: Sayı örüntülerinde önce ardışık terimler arasındaki fark incelenir; fark düzenli değilse terimler arasındaki çarpansal ilişkiye bakılır.

Uygulama: Farklar 3, 6, 12, 24 biçiminde ilerler; her fark bir öncekinin iki katıdır. Bu, terimler arasında çarpmalı bir kural bulunduğunu gösterir. Denenirse her terimin bir öncekinin iki katının 1 fazlası olduğu görülür: $2·2+1=5$, $5·2+1=11$, $11·2+1=23$, $23·2+1=47$. Öyleyse altıncı terim $47·2+1=95$'tir.

Diğer seçenekler neden olmaz? 94, yalnız iki katı alınıp 1 eklenmediğinde çıkar. 96, iki katına 1 yerine 2 eklendiğinde bulunur. 91 ve 93 ise farkların 24 yerine 44 ya da 46 olarak sürdürüldüğü hatalı okumalardan doğar.

Kural: Harflerle verilen eşitliklerde bilinen değerden geriye doğru gidilir; her harf tek bir rakamı gösterdiği için elde edilen değerlerin rakam olma koşulunu sağlaması gerekir.

Uygulama: Birinci eşitlikten $B=2A$'dır. Bu değer ikinci eşitlikte yerine konursa $2A+A=C$, yani $C=3A$ olur. $C=9$ verildiğine göre $3A=9$ ve $A=3$ bulunur. Buradan $B=6$ olur; üç değer de birer rakamdır ve eşitlikleri sağlar.

Diğer seçenekler neden olmaz? 6, A ile B'nin karıştırılmasından doğar; 6 değeri B'ye aittir. 4 ve 5, $C=3A$ bağıntısı kurulmadan deneme yapıldığında seçilir ama $C$ değerini 9 yapmaz. 2 ise ikinci eşitlik $B+B=C$ sanıldığında elde edilir.

Kural: İki kümenin birleşiminin eleman sayısı $s(A\cup B)=s(A)+s(B)-s(A\cap B)$ bağıntısıyla bulunur. Hiçbir kümeye ait olmayan elemanlar birleşimin dışındadır ve önce evrensel kümeden çıkarılır.

Uygulama: Hiçbir kulübe üye olmayan 5 öğrenci çıkarılırsa en az bir kulübe üye olan öğrenci sayısı $30-5=25$ olur; bu, birleşimin eleman sayısıdır. Bağıntıda yerine konursa $25=18+15-s(A\cap B)$ ve buradan $s(A\cap B)=33-25=8$ bulunur.

Diğer seçenekler neden olmaz? 10, hiçbir kulübe üye olmayan 5 öğrenci çıkarılmadan $18+15-30$ işlemi yapıldığında çıkar. 7 ve 9, evrensel küme 30 yerine 26 ya da 24 alındığında; 6 ise iki kulüp üyeliği toplamı yanlış hesaplandığında elde edilir.

Kural: Tepe noktası ortak olan ve tabanları aynı doğru üzerinde bulunan iki üçgenin yükseklikleri de ortaktır; bu yüzden alanları tabanlarının uzunluklarıyla doğru orantılıdır.

Uygulama — birinci adım: ABD ve ADC üçgenlerinin ortak tepe noktası A, tabanları [BD] ve [DC] ise aynı doğru üzerindedir. $|BD|=2·|DC|$ olduğundan $A(ABD)=2·A(ADC)$ olur. İki alanın toplamı 60 olduğuna göre $A(ABD)=40{\mathrm{c}\mathrm{m}}^2$'dir.

İkinci adım: ABE ve BED üçgenlerinin ortak tepe noktası bu kez B, tabanları [AE] ve [ED] ise [AD] doğrusu üzerindedir. $|AE|=3·|ED|$ olduğundan ABE üçgeni, ABD üçgeninin dörtte üçüdür: $A(ABE)={\displaystyle \frac{3}{4}}·40=30{\mathrm{c}\mathrm{m}}^2$.

Diğer seçenekler neden olmaz? 40, birinci adımda durup $A(ABD)$ değerini cevap sananların sonucudur. 45, $|BD|=2·|DC|$ koşulunu hiç kullanmadan doğrudan 60'ın dörtte üçünü alanların değeridir. 24, aynı koşulu $|BD|:|BC|=2:5$ diye okuyup $A(ABD)$'yi 24 bulanların sonucudur. 36 ise $|AE|=3·|ED|$ oranını $|AE|:|AD|=3:5$ sanıp 60'ın beşte üçünü alanların değeridir.

Kural: Bir üçgende eş kenarların karşısındaki açılar da eştir; açıortay ise ait olduğu açıyı iki eş parçaya böler. Üçgenin iç açıları toplamı ${180}^{\circ }$'dir.

Uygulama: $|AB|=|AC|$ olduğundan üçgen ikizkenardır ve taban açıları eşittir: $m(\widehat{ABC})=m(\widehat{ACB})={\displaystyle \frac{{180}^{\circ }-{40}^{\circ }}{2}}={70}^{\circ }$. $[BD]$ açıortay olduğu için $m(\widehat{DBC})={\displaystyle \frac{{70}^{\circ }}{2}}={35}^{\circ }$'dir. BDC üçgeninde iç açılar toplamından $x={180}^{\circ }-{35}^{\circ }-{70}^{\circ }={75}^{\circ }$ bulunur.

Diğer seçenekler neden olmaz? 70, taban açısının kendisidir; açıortayla ikiye bölünmesi hesaba katılmamıştır. 65, taban açısı yanlışlıkla ${60}^{\circ }$ alındığında çıkar. 80 ve 85 ise BDC üçgeninde ${70}^{\circ }$ yerine $\widehat{ABD}$ açısının kullanılmasından doğar.

Kural: Tabanı paralelkenarın bir kenarı üzerinde, tepe noktası karşı kenarında bulunan bir üçgenin yüksekliği paralelkenarın yüksekliğine eşittir. Böyle bir üçgenin alanı ${\displaystyle \frac{taban·yükseklik}{2}}$ ile bulunur.

Uygulama: Paralelkenarın alanı $|DC|·h=48$'dir. $|DE|=3·|EC|$ olduğundan $[DC]$ dört eş parçaya ayrılmış ve $[DE]$ bunun üçünü kaplamıştır: $|DE|={\displaystyle \frac{3}{4}}·|DC|$. AED üçgeninin tabanı $[DE]$, yüksekliği ise paralelkenarın yüksekliği $h$'dir. Buradan $A(AED)={\displaystyle \frac{1}{2}}·{\displaystyle \frac{3}{4}}·|DC|·h={\displaystyle \frac{3}{8}}·48=18{\mathrm{c}\mathrm{m}}^2$ olur.

Diğer seçenekler neden olmaz? 24, tabanı $[DE]$ değil $[DC]$'nin tamamı alındığında, yani paralelkenarın yarısı hesaplandığında çıkar. 12, $[DE]$ yerine $[EC]$ kullanılırsa bulunur. 16 ve 32 ise oranın dörtte üç yerine üçte bir ya da üçte iki sanılmasından doğar.

Kural: Bir çembere teğet olan doğru, değme noktasına çizilen yarıçapa diktir. Dörtgenin iç açıları toplamı ${360}^{\circ }$'dir. Yarıçaplar eşit olduğundan iki yarıçap ve bir kirişle oluşan üçgen ikizkenardır.

Uygulama: Teğetlik nedeniyle $m(\widehat{OAP})=m(\widehat{OBP})={90}^{\circ }$'dir. PAOB dörtgeninde $m(\widehat{AOB})={360}^{\circ }-{90}^{\circ }-{90}^{\circ }-{40}^{\circ }={140}^{\circ }$ bulunur. $|OA|=|OB|$ olduğundan AOB üçgeni ikizkenardır ve taban açıları eşittir: $x={\displaystyle \frac{{180}^{\circ }-{140}^{\circ }}{2}}={20}^{\circ }$.

Diğer seçenekler neden olmaz? 35, tepe açısı olarak merkez açı yerine doğrudan ${40}^{\circ }$'nin kullanılmasından doğar. 30, $\widehat{AOB}$ açısı ${120}^{\circ }$ sanıldığında çıkar. 25 ve 15 ise dörtgenin açı toplamı ${360}^{\circ }$ yerine ${180}^{\circ }$ ya da ${270}^{\circ }$ alındığında elde edilir.

Kural: İki noktanın orta noktası koordinatların aritmetik ortalamasıdır. Birbirine dik iki doğrunun eğimleri çarpımı $-1$'dir; yani biri $m$ ise diğeri $-{\displaystyle \frac{1}{m}}$'dir.

Uygulama: Şekle göre $A(-\mathrm{2,1})$ ve $B(\mathrm{4,5})$'tir. Orta nokta $({\displaystyle \frac{-2+4}{2}},{\displaystyle \frac{1+5}{2}})=(\mathrm{1,3})$ olur. $[AB]$'nin eğimi ${\displaystyle \frac{5-1}{4-(-2)}}={\displaystyle \frac{4}{6}}={\displaystyle \frac{2}{3}}$ olduğundan dik doğrunun eğimi $-{\displaystyle \frac{3}{2}}$'dir. Nokta-eğim bağıntısıyla $y-3=-{\displaystyle \frac{3}{2}}(x-1)$ yazılır; her iki yan 2 ile çarpılıp düzenlenirse $3x+2y=9$ elde edilir.

Diğer seçenekler neden olmaz? $2x+3y=11$ doğrusunun eğimi $-{\displaystyle \frac{2}{3}}$'tür; dik doğrunun eğimi olarak ters işaret alınmış ama ters çevrilmemiştir. $3x-2y=-3$ eğimi ${\displaystyle \frac{3}{2}}$ olan, yani işareti yanlış alınmış doğrudur. $2x-3y=-7$ doğrusu $[AB]$'ye dik değil paraleldir. $3x+2y=5$ ise doğru eğime sahiptir ama orta noktadan değil $(\mathrm{1,1})$ noktasından geçer.

Kural: Dik dairesel silindirin hacmi $V=\pi r^{2}h$, aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip koninin hacmi ise $V={\displaystyle \frac{1}{3}}\pi r^{2}h$'dir. Yani koni, aynı taban ve yükseklikteki silindirin üçte biri kadar yer kaplar.

Uygulama: Silindirin hacmi $\pi ·3^2·10=90\pi$'dir. Koni silindirle aynı tabana ve aynı yüksekliğe sahip olduğundan hacmi ${\displaystyle \frac{1}{3}}·90\pi =30\pi$ olur. Aradaki bölgenin hacmi $90\pi -30\pi =60\pi$'dir.

Diğer seçenekler neden olmaz? 90, silindirin tamamıdır; koni çıkarılmamıştır. 30, koninin kendi hacmidir. 45, silindirin yarısıdır ve koninin üçte bir oranı yerine yarı alınmasından doğar. 75 ise koninin hacmi ${\displaystyle \frac{1}{6}}$ oranıyla hesaplandığında elde edilir.

Kural: Bir yargının bir devlet için "söylenemez" olması, o gelişmenin başka bir devlete ait olması demektir. Bu tür sorularda önce yargının gerçek sahibi belirlenir.

Uygulama: Orhun (Göktürk) Yazıtları, II. Göktürk Devleti Dönemi'nde Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına diktirilmiştir; Uygurlarla ilgisi yoktur. Bu nedenle bu yargı Uygurlar için söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik yaşama geçen ilk topluluk kabul edilir. Mani ve Budizm inançlarını benimsemeleri, et yemeyi ve savaşçılığı kısıtladığı için askerî güçlerini zayıflatmıştır. On sekiz harfli Uygur alfabesi kendilerine özgüdür. Kâğıt ve matbaayı kullanmaları da yerleşik yaşamın ve gelişmiş bir yazı kültürünün sonucudur.

Kural: "İlk kez hangi dönemde" soruları, gelişmenin tarihini değil, hangi padişahın dönemine ait olduğunu ölçer. Elenmesi gereken seçenek, başka bir döneme ait olandır.

Uygulama: Halifelik, Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi sonunda 1517'de Osmanlı Devleti'ne geçmiştir. Fatih Dönemi'yle ilgisi yoktur; bu nedenle gösterilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Divan'a başkanlık etme görevini sadrazama bırakan ilk padişah Fatih'tir. Kanunname-i Âli Osman ile devlet yönetimine ilişkin kurallar ilk kez yazılı hâle getirilmiştir. Osmanlı'da ilk altın para Fatih Dönemi'nde bastırılmıştır. İstanbul'un fethiyle birlikte Boğazlar üzerinde tam denetim de bu dönemde sağlanmıştır.

Kural: Amaç soran sorularda her gelişmenin hangi soruna karşı alındığı ayrı ayrı belirlenir; aynı yıllarda olmak, aynı amaca hizmet ettiği anlamına gelmez.

Uygulama: 29 Nisan 1920'de çıkarılan Hıyanet-i Vataniye Kanunu, TBMM'ye karşı ayaklananları yargılamak üzere kabul edilmiştir; doğrudan iç ayaklanmalara yönelik bir önlemdir. Bu kanunun uygulanması için İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur.

Diğer seçenekler neden olmaz? Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921) yeni devletin anayasasıdır, ayaklanma önlemi değildir. Saltanatın kaldırılması (1922) savaş kazanıldıktan sonra yapılmış bir yönetim değişikliğidir. Misak-ı Millî (28 Ocak 1920) TBMM açılmadan önce Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilmiştir, dolayısıyla tarih olarak da uymaz. Tekâlif-i Millîye Emirleri (1921) ise Sakarya Savaşı öncesinde orduyu donatmak için yayımlanan ikmal kararlarıdır.

Kural: Öncül sorularında her madde, verilen gelişmenin DOĞRUDAN sonucu olup olmadığına göre tek tek sınanır; doğru olan ama başka bir gelişmeden kaynaklanan madde elenir.

Uygulama: I doğrudur; yeni harfler eskisine göre çok daha kolay öğrenildiği için okuma yazma oranı hızla artmış, Millet Mektepleri bu amaçla açılmıştır. III de doğrudur; Latin kökenli alfabeye geçiş Batı kaynaklarına ulaşmayı ve kültürel etkileşimi kolaylaştırmıştır. Buna göre cevap I ve III'tür.

Diğer seçenekler neden olmaz? II, harf inkılabının sonucu değildir: eğitimin laik bir temele oturtulması 1924'te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile sağlanmıştır ve harf inkılabından dört yıl öncesine aittir. Bu nedenle II'yi içeren seçenekler elenir; yalnız I ya da yalnız II diyen seçenekler ise doğru maddelerden birini dışarıda bırakır.

Kural: Öncüllü sorularda her yargı, ait olduğu devletin bilinen özellikleriyle ayrı ayrı karşılaştırılır; biri bile yanlışsa onu içeren seçenekler elenir.

I. Doğrudur; Mete Han döneminde kurulan onluk sistem, orduyu on, yüz, bin ve on binlik birliklere ayıran bir düzendir ve sonraki Türk devletlerine örnek olmuştur.
II. Doğrudur; "Türk" sözcüğünü ilk kez resmî devlet adı olarak kullanan siyasi teşekkül Göktürk Devleti'dir.
III. Doğrudur; 375 yılında Avrupa Hunlarının batıya doğru ilerlemesi Germen kavimlerini harekete geçirmiş ve Kavimler Göçü başlamıştır.

Üç yargı da doğru olduğundan cevap hepsini içeren seçenektir. Yalnız bir ya da iki yargıyı kapsayan seçenekler, doğru olan diğer yargıları dışarıda bıraktığı için elenir.

Kural: "Söylenemez" soruları, verilen özelliğin başka bir devlete ait olup olmadığını sınamayı gerektirir. Doğru cevap, o devletin değil başkasının niteliğidir.

Anadolu'nun Türkleşmesi, 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'ya yerleşen Türkiye Selçukluları ve Anadolu beylikleri eliyle gerçekleşmiştir. Karahanlılar ise Orta Asya'da, Maveraünnehir ve Doğu Türkistan bölgesinde kurulmuş bir devlettir; Anadolu'yla ilgisi yoktur. Bu nedenle bu yargı Karahanlılar için söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Karahanlılar, Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i benimseyerek Orta Asya'da bu dini topluca kabul eden ilk Türk devleti olmuştur. Arapça ve Farsçanın yaygınlaştığı bir çağda resmî dil olarak Türkçeyi sürdürmeleri, Türk dilinin korunmasında belirleyici olmuştur. Yusuf Has Hacip'in yazdığı Kutadgu Bilig, Türk-İslam edebiyatının bilinen ilk eseri olarak bu döneme aittir. Ticaret yolları üzerine kurdukları ribatlar ise sonraki kervansaray geleneğinin başlangıcı sayılır.

Kural: Bir olayın sonucu, o olayın ardından ve onunla nedensel bağı içinde gerçekleşen gelişmedir. Aradan yüzyıllar geçmiş ve başka koşullarda ortaya çıkmış olaylar sonuç sayılamaz.

İstanbul, Malazgirt Savaşı'ndan yaklaşık dört yüz yıl sonra, 1453'te Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedilmiştir ve bu fetih Osmanlı Devleti'nin gelişmesiyle ilgilidir. Malazgirt Savaşı'nın bir sonucu olarak gösterilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? 1071'de kazanılan zaferden sonra Anadolu Türk göçlerine açılmış, Bizans'ın bölgedeki askerî ve siyasi denetimi çökmüştür. Bu ortamda Danişmentliler, Saltuklular ve Mengücekliler gibi ilk Türk beylikleri kurulmuş, kısa süre sonra da Türkiye Selçuklu Devleti ortaya çıkmıştır.

Kural: Bir sürece etki eden gelişmeler, o süreçten ÖNCE ya da onunla birlikte yaşanmış olmalıdır. Sonradan gerçekleşen bir olay, kendinden önceki bir süreci başlatamaz.

I. Doğrudur; Karesioğulları'nın alınmasıyla beyliğin donanması ve denizcilikte deneyimli beyleri Osmanlı hizmetine girmiş, bu güç Rumeli'ye geçişte kullanılmıştır.
II. Doğrudur; 1353'te (bazı kaynaklarda 1352) elde edilen Çimpe Kalesi, Osmanlıların Rumeli'deki ilk toprağı ve sonraki fetihlerin üssü olmuştur.
III. Yanlıştır; İstanbul 1453'te fethedilmiştir, yani Rumeli'ye geçişten yaklaşık yüz yıl sonra. Bir sonuç olarak değerlendirilebilir ama geçişin nedeni olamaz.

Buna göre yalnız birinci ve ikinci yargılar doğrudur; üçüncüyü içeren seçenekler elenir.

Kural: Osmanlı tarihinde dönemler antlaşmalarla ayrılır. "İlk" bildiren sorularda antlaşmaların tarih sırası ve her birinin getirdiği sonuç ayrı ayrı bilinmelidir.

1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti Macaristan, Erdel, Mora ve Dalmaçya gibi geniş toprakları bırakmış; devlet ilk kez bir antlaşma masasında toprak kaybetmiştir. Bu antlaşma aynı zamanda Gerileme Dönemi'nin başlangıcı sayılır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Zitvatorok (1606), Avusturya hükümdarına Osmanlı padişahıyla denk sayılma hakkı tanımıştır ama toprak kaybı içermez. Vasvar (1664) Osmanlı'nın üstünlüğü ile sonuçlanmıştır. Pasarofça (1718) ve Küçük Kaynarca (1774) da toprak kaybı getirir, ancak ikisi de Karlofça'dan sonradır; sorulan "ilk" koşulunu karşılamazlar.

Kural: Osmanlı toplum düzeni etnik ya da dinî temelli değil, devletle kurulan malî ilişki temellidir. Sınıf ayrımını belirleyen ölçüt aranırken bu malî ölçüte bakılır.

Askerî sınıf, devlet hizmetinde bulunduğu için vergiden muaftır ve geçimini devletten aldığı gelirle sağlar. Reaya ise üretim yapan ve vergi ödeyen kesimdir. Ayrımı yaratan şey budur; vergiden muaf tutulan biri askerî sınıfa geçmiş sayılır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Her iki sınıf da imparatorluğun her bölgesinde bulunur. Dil ve din de belirleyici değildir; Müslüman bir çiftçi reaya, gayrimüslim bir devlet görevlisi ise askerî sınıftandır. Toprak miktarı da ölçüt değildir, çünkü tımar sahibi toprağın mülkiyetine değil yalnız gelirini toplama hakkına sahiptir.

Kural: Kurumlar, birden çok işlev taşısa bile asıl kuruluş amacına göre sınıflandırılır. Öncüller bu asıl amaca göre tek tek değerlendirilir.

I. Yanlıştır; Divan-ı Hümayun, devletin en yüksek karar ve yargı organıdır. Siyasi, malî ve hukuki işleri görüşür; bir eğitim kurumu değildir.
II. Doğrudur; Enderun, sarayda devşirme gençlerin devlet adamı olarak yetiştirildiği bir saray okuludur ve doğrudan eğitim kurumudur.
III. Doğrudur; külliye çok işlevli bir yapı topluluğudur ve ibadet, sağlık, sosyal yardım birimlerinin yanı sıra medrese ile sıbyan mektebi gibi eğitim kurumlarını da barındırır.

Buna göre ikinci ve üçüncü yargılar doğrudur; Divan-ı Hümayun'u içeren seçenekler elenir.

Kural: Bir gelişmenin sonuçları belirlenirken hem içeriğine hem tarihine bakılır. Çok sonra ve bambaşka bir siyasi çerçevede gerçekleşen olaylar o gelişmenin sonucu sayılamaz.

I. Yanlıştır; saltanat 1 Kasım 1922'de TBMM tarafından kaldırılmıştır. II. Meşrutiyet ise 1908'de ilan edilmiştir ve monarşiyi kaldırmaz, sınırlar.
II. Doğrudur; 1878'de uygulaması durdurulan Kanun-i Esasi, II. Meşrutiyet'in ilanıyla yeniden yürürlüğe girmiştir.
III. Doğrudur; 1908'de Osmanlı Ahrar Fırkası kurulmuş, onu Osmanlı Demokrat Fırkası ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası izlemiştir. O tarihte henüz bir cemiyet olan İttihat ve Terakki de sonradan fırkaya dönüşmüştür. Böylece Osmanlı tarihinde ilk kez çok partili bir siyasi hayat yaşanmıştır.

Buna göre ikinci ve üçüncü yargılar doğrudur.

Kural: Bir savaşın nasıl yürütüldüğü, tarafların o andaki askerî imkânlarıyla birlikte değerlendirilir. Verilen yargı bu imkânlarla çelişiyorsa söylenemez.

Trablusgarp, Osmanlı Devleti'ne karadan bağlı değildi ve Mısır İngiliz işgali altında olduğu için kara yolu kapalıydı. Donanma ise bölgeye asker taşıyacak güçte değildi. Bu yüzden savaşa Mustafa Kemal ve Enver Bey gibi gönüllü subaylar gizlice giderek yerel halkı örgütlemiştir. Devletin savaşa donanmasıyla katıldığı söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Uşi Antlaşması'yla Trablusgarp İtalya'ya bırakılmış ve böylece Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'daki varlığı sona ermiştir. On İki Ada, Balkan Savaşları sonrasında geri verilmek üzere geçici olarak İtalya'ya bırakılmış ancak bir daha geri alınamamıştır. Savaşın sona ermesinin nedeni de Balkanlarda açılan yeni cephedir.

Kural: Bir gelişmenin sonucu sayılabilmesi için o gelişmeden kaynaklanması gerekir. Aynı yüzyılda yaşanmak, iki olay arasında neden-sonuç bağı kurmaya yetmez.

I. Doğrudur; yeni okyanus yollarının bulunmasıyla ticaret Atlas Okyanusu'na kaymış, Akdeniz limanları ve İpek Yolu üzerindeki ülkeler gelir kaybına uğramıştır.
II. Doğrudur; keşiflerle Avrupa'ya akan altın ve gümüş, ticaretle uğraşan kesimi zenginleştirmiş; toprağa değil sermayeye dayanan burjuva sınıfı güçlenmiştir.
III. Yanlıştır; keşifler feodaliteyi güçlendirmemiş, tersine çökertmiştir. Zenginliğin kaynağı topraktan ticarete kayınca toprak sahibi soyluların gücü azalmış, sermaye sahibi kentli kesim öne geçmiştir.

Buna göre yalnız birinci ve ikinci yargılar doğrudur.

Kural: Bir olayın çok uluslu bir devlet üzerindeki etkisi değerlendirilirken, o devletin yapısıyla doğrudan çelişen sonuçlara bakılır.

Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi, her ulusun kendi devletini kurma hakkı olduğunu savunur. Onlarca ulusu bir arada tutan Osmanlı Devleti için bu düşünce doğrudan bir çözülme tehdidiydi; Sırp ve Yunan isyanlarıyla başlayan süreç imparatorluğun dağılmasında belirleyici olmuştur.

Diğer seçenekler neden olmaz? Sanayi Devrimi İngiltere'de ve ihtilalden bağımsız nedenlerle başlamıştır. Kapitülasyonlar ilk kez XVI. yüzyılda, Kanuni Sultan Süleyman Döneminde Fransa'ya verilmiştir; yani ihtilalden yaklaşık iki buçuk yüzyıl önce. Coğrafi Keşifler XV. yüzyıl sonlarına aittir. Reform hareketleri ise XVI. yüzyılda Avrupa'da yaşanmış dinî bir harekettir ve Osmanlı topraklarına yayılmamıştır.

Kural: Kurtuluş Savaşı hazırlık dönemindeki belgeler birbirini tamamlar; bu yüzden hangi kararın hangi belgede alındığı ayrı ayrı bilinmelidir.

I. Doğrudur; 22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi'nde vatanın bütünlüğünün tehlikede olduğu gerekçe olarak konmuş, bağımsızlığın sağlanması amaç gösterilmiş, bunun ancak milletin azim ve kararıyla olacağı belirtilerek yöntem ortaya konmuştur.
II. Yanlıştır; Temsil Heyeti, Erzurum Kongresi'nde oluşturulmuş ve Sivas Kongresi'nde yetkisi bütün yurdu kapsayacak biçimde genişletilmiştir.
III. Yanlıştır; manda ve himaye Erzurum Kongresi'nde gündeme gelmiş, kesin olarak Sivas Kongresi'nde reddedilmiştir.

Buna göre yalnız birinci yargı doğrudur.

Kural: Bir muharebenin sonuçları, onu izleyen kısa dönemde ve onun yarattığı siyasi ortamda gerçekleşen gelişmelerdir. Çok sonra ve başka bir askerî başarının ardından gelen olaylar o muharebeye bağlanamaz.

Mudanya Ateşkes Antlaşması 11 Ekim 1922'de, Büyük Taarruz'un kazanılmasından sonra imzalanmıştır. I. İnönü ise Ocak 1921'de kazanılmıştır; aradan geçen yaklaşık iki yılda Sakarya ve Büyük Taarruz gibi belirleyici gelişmeler yaşanmıştır. Bu nedenle Mudanya, I. İnönü'nün sonucu olarak gösterilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? I. İnönü'nün kazanılması TBMM'nin askerî gücünü kanıtlamış; İtilaf Devletleri Londra Konferansı'na TBMM'yi de çağırmıştır. Sovyet Rusya, TBMM'yi tanıyan Moskova Antlaşması'nı bu zaferin ardından imzalamıştır. Yeni devletin ilk anayasası olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu da aynı güven ortamında, 20 Ocak 1921'de kabul edilmiştir.

Kural: Askerî başarıların siyasi sonuçları, o başarının hemen ardından imzalanan antlaşmalar ve alınan kararlarla ölçülür. Bir antlaşmanın hukuken geçersiz sayılması ise ancak yerine yenisinin konmasıyla olur.

I. Doğrudur; 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile Fransa, TBMM Hükûmeti'ni resmen tanıyıp savaştan çekilmiştir. Bu, bir İtilaf Devleti'nin TBMM'yi tanıdığı ilk antlaşmadır.
II. Doğrudur; TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı vermiştir.
III. Yanlıştır; Sevr Antlaşması, 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile hukuken geçersiz hâle gelmiştir.

Buna göre yalnız birinci ve ikinci yargılar doğrudur.

Kural: Ateşkes antlaşmaları savaşı durdurur ve askerî düzenlemeler getirir; iç hukuka ve ekonomiye ilişkin düzenlemeler barış antlaşmalarında ya da meclis kararlarında yer alır.

I. Yanlıştır; saltanat, Mudanya'dan sonra 1 Kasım 1922'de TBMM'nin aldığı ayrı bir kararla kaldırılmıştır. Antlaşmanın kendisinde böyle bir hüküm yoktur.
II. Doğrudur; 11 Ekim 1922'de imzalanan antlaşmaya göre Yunan ordusu Doğu Trakya'yı on beş gün içinde boşaltacak, bölge otuz gün içinde TBMM yönetimine devredilecekti. Böylece Doğu Trakya tek kurşun atılmadan geri alınmıştır.
III. Yanlıştır; kapitülasyonlar 1923'te Lozan Barış Antlaşması ile kaldırılmıştır.

Buna göre yalnız ikinci yargı doğrudur.

Kural: Bir kanunun getirdikleri, düzenlediği hukuk alanıyla sınırlıdır. Medeni Kanun aile, miras ve kişiler hukukunu düzenler; siyasi haklar ise anayasa ve seçim kanunlarıyla verilir.

Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı, 1934'te Anayasa ve Seçim Kanunu'nda yapılan değişiklikle tanınmıştır. 1926'da kabul edilen Medeni Kanun'un kapsamı dışındadır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Medeni Kanun mirasta kadın-erkek eşitliğini getirmiş, resmî nikâhı zorunlu kılarak evliliği devlet denetimine almış, çok eşliliği kaldırıp tek eşle evlilik esasını benimsemiş ve boşanma hakkını her iki eşe de tanımıştır. Dördü de doğrudan bu kanunla sağlanmıştır.

Kural: Bir olayın sonucu, ondan SONRA gerçekleşir. Tarih sırası doğru kurulduğunda, önce yaşanmış bütün gelişmeler sonuç olmaktan çıkar.

Halifelik 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır. Dinî ve siyasi otoriteyi kişisinde birleştiren bu makamın kalkması, devlet düzeninin dinî temelden ayrılmasının önündeki en büyük engeli ortadan kaldırmış ve 1937'de anayasaya girecek olan laiklik ilkesinin yolunu açmıştır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Saltanat 1 Kasım 1922'de, Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir; ikisi de halifeliğin kaldırılmasından öncedir. TBMM 23 Nisan 1920'de açılmıştır. Misak-ı Millî ise 28 Ocak 1920'de, Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilmiştir. Dördü de tarih olarak önce geldiği için sonuç sayılamaz.

Kural: Bir inkılabın hangi ilkeyle ilişkili olduğu, o inkılabın çözmeye çalıştığı soruna bakılarak belirlenir. Milliyetçilik ilkesi, millî kimliği ve millî kültürü güçlendirmeye yönelik çalışmaları kapsar.

1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla kurulan ve 1936'da bugünkü adını alan Türk Dil Kurumu, Türkçeyi yabancı dillerin etkisinden arındırmak ve dilin kendi kaynaklarından zenginleşmesini sağlamak amacıyla çalışmıştır. Dil, millî kimliğin temel taşı olduğu için bu çalışma doğrudan milliyetçilik ilkesiyle ilişkilidir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Tekke ve zaviyelerin kapatılması ile medreselerin kapatılması, din işleriyle devlet ve eğitim işlerinin ayrılmasına yöneliktir; laiklik ilkesiyle ilişkilidir. Şapka ve Kıyafet Kanunu, toplumsal hayatı çağın gereklerine uydurmayı amaçlayan bir inkılapçılık örneğidir. Aşar vergisinin kaldırılması ise köylünün yükünü hafifleterek toplumsal eşitliği gözettiği için halkçılık ilkesiyle bağlantılıdır.

Kural: Bir devletin uluslararası bir örgüte DAVET EDİLEREK üye olması, o devletin dış politikadaki konumuna ilişkin bir göstergedir; belirli bir sorunun çözüldüğü anlamına gelmez.

Milletler Cemiyeti üyeliği Türkiye'ye başvuruyla değil davetle gelmiştir. Bu davet, Lozan sonrasında izlenen barışçı ve sorunları görüşmeyle çözen dış politikanın uluslararası alanda kabul gördüğünü ve Türkiye'nin saygınlık kazandığını gösterir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Boğazlar üzerinde tam egemenlik 1936 Montrö Sözleşmesi ile sağlanmıştır. Hatay'ın anavatana katılması 1939'da gerçekleşmiştir. Kapitülasyonlar 1923'te Lozan ile kaldırılmıştır. Milletler Cemiyeti ise askerî bir ittifak değil, barışı korumayı amaçlayan uluslararası bir örgüttür.

Kural: Bölgesel güvenlik birliği, birbirine komşu devletlerin sınırlarına saygı ve saldırmazlık taahhüdüyle bir araya geldiği çok taraflı bir ittifaktır. Bir su yolunun hukuki statüsünü düzenleyen sözleşme ise bundan farklıdır; taraflarının komşu olması bile gerekmez.

I. Yanlıştır; 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlar üzerindeki uluslararası komisyonu kaldırıp yönetimi Türkiye'ye bırakan ve geçiş rejimini düzenleyen bir statü belgesidir. Türkiye'nin egemenlik haklarını güçlendirmiştir ama komşularla kurulmuş bir güvenlik ittifakı değildir; imzacıları arasında İngiltere, Fransa ve Japonya gibi uzak devletler de vardır.
II. Doğrudur; 1934'te Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya ile kurulan Balkan Antantı, İtalya'nın yayılmacı politikasına karşı komşularla kurulmuş bölgesel bir güvenlik birliğidir.
III. Doğrudur; 1937'de İran, Irak ve Afganistan ile imzalanan Sadabat Paktı da doğu sınırında aynı mantıkla kurulmuş bir saldırmazlık ve iş birliği düzenidir.

Buna göre yalnız ikinci ve üçüncü gelişmeler bölgesel güvenlik birliği niteliğindedir.

Kural: Büyük savaşların sonuçları değerlendirilirken, savaşın dünya düzeninde yarattığı yön değişimine bakılır. Savaştan önceki eğilimin tam tersini bildiren yargı sonuç olamaz.

II. Dünya Savaşı sömürgeciliği hızlandırmamış, tersine çökertmiştir. Savaştan yıpranarak çıkan Avrupa devletleri sömürgelerini elde tutamamış; 1945 sonrasında Asya ve Afrika'da peş peşe bağımsızlık hareketleri başlamıştır. Bu nedenle sömürgeciliğin hız kazandığı yargısı gösterilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Birleşmiş Milletler, savaşın hemen ardından 1945'te barışı korumak amacıyla kurulmuştur. Savaş sonrasında ABD ve SSCB'nin iki kutup hâline gelmesiyle Soğuk Savaş başlamış, bu ortamda 1949'da NATO ve 1955'te Varşova Paktı kurulmuştur. Nükleer silahlar da ilk kez 1945'te Hiroşima ve Nagazaki'de kullanılmıştır.

Kural: Bir üyeliğe etki eden gelişmeler, üyelikten ÖNCE yaşanmış olmalıdır. Sonradan gerçekleşen bir olay, kendinden önceki bir kararın nedeni sayılamaz.

I. Yanlıştır; Bağdat Paktı 1955'te kurulmuştur. Türkiye ise NATO'ya 1952'de üye olmuştur; yani pakt üyelikten sonradır.
II. Doğrudur; SSCB'nin II. Dünya Savaşı sonrasında Boğazlarda üs istemesi ve Kars ile Ardahan üzerinde hak iddia etmesi, Türkiye'yi batı ittifakına yönelten temel güvenlik kaygısıdır.
III. Doğrudur; 1950'de Kore'ye asker gönderilmesi, Türkiye'nin ittifakın yükünü paylaşmaya hazır olduğunu göstermiş ve üyelik sürecini hızlandırmıştır.

Buna göre ikinci ve üçüncü yargılar doğrudur.

Kural: Dönem sorularında her seçenek, o dönemin bilinen niteliklerine göre sınanır. Doğru cevap, dönemle bağdaşmayan tek yargıdır.

Birleşmiş Milletler, Soğuk Savaş boyunca varlığını sürdürmüş ve bugün de faaliyettedir. Güvenlik Konseyi'ndeki veto hakkı nedeniyle zaman zaman etkisiz kalmış olsa da dağılmamıştır. Bu nedenle bu yargı söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Savaş sonrasında ABD ve SSCB önderliğinde iki kutuplu bir düzen kurulmuştur. İki süper güç birbiriyle doğrudan savaşmamış, bunun yerine Kore ve Vietnam gibi bölgelerde vekâlet çatışmaları yaşanmıştır. Nükleer silahlanma ve uzay yarışı da bu dönemin belirleyici özelliklerindendir.

Kural: Bir akarsuyun rejimi, beslendiği kaynağın yıl içindeki düzenliliğine bağlıdır. Her mevsim yağış alan yerlerde akım düzenli, yağışın belirli mevsimlerde toplandığı ya da karla beslenmenin baskın olduğu yerlerde ise düzensizdir.

Uygulama: I ile gösterilen Doğu Karadeniz kıyısı, Türkiye'de her mevsim yağış alan tek yöredir. Beslenme yıl boyunca sürdüğü için buradaki akarsuların akımı en az değişkenlik gösteren akımdır.

Diğer seçenekler neden olmaz? II (İç Anadolu) ve IV (Güneydoğu Anadolu) yaz kuraklığının belirgin olduğu, ilkbaharda yağış ve kar erimesiyle kabarıp yazın çekilen akarsulara sahiptir. III (Ege kıyısı) kışın yağışlı, yazın kurak Akdeniz iklimi altındadır; yaz aylarında beslenme neredeyse durduğu için mevsimler arasında büyük fark gösterir. V (Doğu Anadolu) ise karla beslenme baskın olduğu için ilkbaharda ani yükselen, yazın düşen düzensiz bir rejime sahiptir.

Kural: Turunçgiller kışın donma noktasının altına düşen sıcaklıklara dayanamaz; bu yüzden yetişme alanlarını belirleyen etken kış sıcaklığıdır. Aynı enlemde yükselti arttıkça sıcaklık düzenli olarak düşer.

Uygulama: K, Toros Dağları'nın önünde yer alan Akdeniz kıyı ovasıdır ve kışları ılıktır. L ise Torosların gerisinde, yükseltisi bin metreyi aşan bir alandır. Yükseltiye bağlı olarak kış sıcaklıkları donma noktasının altına indiği için turunçgil yetiştirilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Toprak verimliliği ürün miktarını etkiler, ancak bir ürünün hiç yetişememesini açıklamaz. Yağış farkı belirleyici değildir; turunçgil sulamayla da yetiştirilir. K alanı kuzeye değil güneye, denize bakan yamaçlarda yer alır. Tarım arazisinin darlığı ise üretim miktarını sınırlar, ürünün yetişip yetişmemesini belirlemez.

Kural: Sera tarımının amacı, ürünü mevsimi dışında yetiştirmektir. Bunun maliyetini belirleyen şey seranın ısıtılma ihtiyacıdır; kışı ılık geçen yerlerde ısıtma gideri düşer ve sera tarımı kârlı hâle gelir.

Uygulama: Haritada gösterilen yörelerin tamamı Akdeniz ve Güney Ege kıyı kuşağındadır. Buralarda kış sıcaklık ortalamaları Türkiye'nin geri kalanına göre belirgin biçimde yüksektir; seralar çoğu zaman ek ısıtma gerektirmeden çalıştırılabilir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yağışın fazla olması sera tarımı için bir üstünlük değildir; sera içindeki su zaten sulamayla sağlanır. Nem oranı bu kıyı kuşağında düşük değil yüksektir. Kar yağışlı gün sayısının fazla olması sera tarımını zorlaştıran bir özelliktir. Yıllık sıcaklık farkının fazla olması ise karasal iklimin özelliğidir ve bu kıyı yöreleri için geçerli değildir.

Kural: Matematik konum, bir yerin enlem ve boylamlarla belirlenen konumudur. Enlem sıcaklık ve mevsim özelliklerini, boylam ise yerel saati etkiler. Özel konum ise denizlere göre yer, yükselti ve komşuluk gibi özellikleri kapsar.

Uygulama: 36° - 42° kuzey paralelleri orta kuşakta yer alır. Orta kuşakta Güneş ışınlarının geliş açısı yıl içinde belirgin biçimde değiştiği için dört mevsim açıkça yaşanır. Bu durum doğrudan enlemin, yani matematik konumun sonucudur.

Diğer seçenekler neden olmaz? Doğu ile batı arasındaki yerel saat farkı boylamdan kaynaklanır; verilen değerler ise paralellerdir. Yer şekillerinin engebeliliği ve deprem kuşağında bulunmak jeolojik yapıyla, üç tarafın denizlerle çevrili olması ise özel konumla ilgilidir; hiçbiri paralel değerinden çıkarılamaz.

Kural: Yerel saat, bir yerin Güneş'e göre konumundan doğar ve yalnızca boylama bağlıdır. Aynı boylam üzerindeki bütün noktalarda yerel saat aynıdır; boylam farkının her derecesi 4 dakikalık bir saat farkı yaratır.

Uygulama: Haritada K ülkenin en batısında, L ise en doğusunda gösterilmiştir. Aralarındaki yerel saat farkını yaratan şey, farklı boylamlar üzerinde bulunmalarıdır. Türkiye'nin en batısı ile en doğusu arasında yaklaşık 76 dakikalık bir yerel saat farkı vardır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yükselti sıcaklığı ve basıncı etkiler, yerel saati değil. İklim farkı da saatle ilgili değildir. Enlem farkı gölge boyunu ve gündüz süresini değiştirir ama öğle vaktinin ne zaman olacağını belirlemez. Denize uzaklık ise karasallıkla ilgilidir.

Kural: Volkanik yer şekilleri, yer kabuğundaki kırıklardan yüzeye çıkan magmanın soğumasıyla oluşur. Bu nedenle volkanik araziler, geçmişte etkin volkanizmanın yaşandığı bölgelerde toplanır.

Uygulama: II ile gösterilen İç Anadolu'nun güneydoğusu, Türkiye'de volkanizmanın en yoğun izlerini taşıyan yöredir. Erciyes ve Hasandağı gibi sönmüş volkanlar, çevredeki geniş tüf örtüleri ve bu tüflerin aşınmasıyla oluşan peribacaları bu alanda bulunur.

Diğer seçenekler neden olmaz? I ile gösterilen Trakya ve III ile gösterilen Ege çöküntü ovaları alanında yer şekilleri akarsu aşındırması ve tektonik çöküntülerle biçimlenmiştir. IV ile gösterilen Orta Karadeniz kıyısında delta ovaları öne çıkar. V ile gösterilen Güneydoğu Anadolu ise geniş düzlükler ve platolarla kaplıdır; buradaki bazalt örtüler yaygın volkanik şekiller oluşturacak ölçüde değildir.

Kural: Denge profili, bir akarsuyun aşındırma gücünü yitirip yatağının hemen hemen düzleştiği son evredir. Bu evreye ulaşmak uzun bir jeolojik zaman ve durulmuş bir arazi gerektirir.

Uygulama: Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alan ve yakın jeolojik dönemde toptan yükselmiş genç bir ülkedir. Bu yükselme akarsuların eğimini artırmış, aşındırma güçlerini yeniden canlandırmıştır. Bu yüzden akarsular derin vadiler açmayı sürdürür ve denge profiline ulaşamaz.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yağış rejiminin düzensizliği akarsuyun akımını değiştirir, yatağının eğimini değil. Bitki örtüsünün tahribi taşınan alüvyon miktarını artırır. Toprak çeşitliliği ve yarım küre konumu ise akarsu profiliyle ilgili değildir.

Kural: Doğal bitki örtüsünü belirleyen temel etken iklimdir. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Akdeniz ikliminin kendine özgü bitki örtüsü makidir.

Uygulama: K, Akdeniz kıyı kuşağında yer alır. Yükselti arttıkça Toros yamaçlarında iğne yapraklı ormanlar başlar; soruda sorulan ise alçak kıyı kuşağıdır. Buradaki bitkiler uzun yaz kuraklığına dayanabilmek için kısa boylu, sert ve çoğu kez her dem yeşil yapraklıdır. Bu bodur çalı topluluğuna maki denir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Bozkır, yağışın azaldığı karasal iç bölgelerin örtüsüdür. İğne yapraklı ormanlar yükseklerde ve serin nemli alanlarda görülür. Çayır, yaz yağışı alan yüksek yerlerin otsu örtüsüdür. Savan ise ülkemizde hiç görülmeyen, tropikal kuşağa özgü bir örtüdür.

Kural: Yıllık sıcaklık farkı (amplitüd), karasallığın en açık göstergesidir. Deniz, yavaş ısınıp yavaş soğuduğu için kıyıları ılımanlaştırır ve yıl içindeki sıcaklık değişimini bastırır; denizden uzaklaştıkça bu etki kaybolur.

Uygulama: İki merkez aynı enlemde olduğuna göre Güneş ışınlarının geliş açısı ikisinde de yaklaşık aynıdır. Geriye kalan belirleyici etken denize uzaklıktır. Denizden uzaktaki merkez yazın daha çok ısınır, kışın daha çok soğur ve yıllık sıcaklık farkı büyür.

Diğer seçenekler neden olmaz? Bakı, aynı yerin yamaçları arasında fark yaratır ve yıllık amplitüdü açıklamaz. Bitki örtüsü sıcaklığın nedeni değil sonucudur. Toprak yapısının iklimle böyle bir ilişkisi yoktur. Güneş ışınlarının geliş açısı ise enlemle belirlenir; soruda iki merkezin aynı enlemde olduğu verilmiştir.

Kural: Nüfusun dağılışını belirleyen doğal etkenlerin başında yer şekilleri gelir. Yükseltinin fazla, arazinin engebeli olduğu yerlerde tarım alanı daralır, ulaşım güçleşir ve kış koşulları ağırlaşır; bu da nüfusu seyrekleştirir.

Uygulama: III ile gösterilen alan, Türkiye'nin en yüksek ve en engebeli kesiminde yer alır. Düzlük alanların çok az olması, tarım ve yerleşme için elverişli arazi bırakmaz; nüfus yoğunluğunun düşük kalmasının başlıca nedeni budur.

Diğer seçenekler neden olmaz? I ve V ile gösterilen alanlar sanayi ve limanlarıyla Türkiye'nin en yoğun nüfuslu kesimlerindendir. II, verimli ovaları ve sanayisiyle yoğun nüfusludur. IV ile gösterilen alan ise geniş bir delta ovası üzerinde kurulmuş, tarım ve sanayisiyle kalabalık bir yöredir.

Kural: Bir olayın nedeni ile sonucu karıştırılmamalıdır. Göçün nedenleri göçten ÖNCE var olan ve insanı harekete geçiren koşullardır; göç ettikten sonra ortaya çıkan durumlar ise sonuçtur.

Uygulama: Konut sıkıntısı ve gecekondulaşma, kentlere yoğun göç olduktan sonra ortaya çıkan sorunlardır. Bunlar insanı kente çeken değil, tersine kentteki yaşamı zorlaştıran durumlardır; göçün nedeni olarak gösterilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Tarımda makineleşme kırsalda iş gücü ihtiyacını azaltarak insanları iten bir etkendir. Kentlerdeki iş olanakları ile gelişmiş eğitim ve sağlık hizmetleri çekici etkenlerdir. Mirasla bölünen toprakların geçindirmeye yetmemesi de kırsaldan iten güçlü bir nedendir.

Kural: Hayvancılık türünü belirleyen etken, hayvanın beslenebileceği doğal yem kaynağıdır. Gür ve sulu otlaklar büyükbaş hayvancılığa, kısa boylu ve kuraklığa dayanıklı otlarla kaplı bozkırlar ise küçükbaş hayvancılığa elverişlidir.

Uygulama: K ile gösterilen İç Anadolu, yaz kuraklığının belirgin olduğu, doğal bitki örtüsünün bozkır olduğu bir yöredir. Koyun ve keçi bu kısa boylu otlarla beslenebildiği için burada küçükbaş hayvancılık öne çıkar.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yörede yağış fazla değil azdır; zaten fazla olsaydı çayır örtüsü oluşur ve büyükbaş hayvancılık gelişirdi. İç Anadolu engebeli değil, geniş plato ve ovalarla kaplıdır. Sanayi ve kıyıya yakınlık ise hayvancılık türünü belirleyen etkenler değildir.

Kural: Madenler, oluştukları jeolojik ortama bağlı olarak belirli havzalarda toplanır. Taş kömürü, bataklık ormanlarının çok uzun süre yüksek basınç altında kalmasıyla oluşur ve Türkiye'de yalnızca tek bir havzada işletilebilir düzeydedir.

Uygulama: III ile gösterilen Batı Karadeniz kıyısındaki havza, Türkiye'nin taş kömürü çıkarılan tek yöresidir. Buradaki kömür, ısı değeri yüksek olduğu için demir-çelik sanayisinin de bu çevrede kurulmasını sağlamıştır.

Diğer seçenekler neden olmaz? I ile gösterilen yöre bor ve linyit yataklarıyla; V ile gösterilen yöre tuz ve linyitle anılır. II ve IV ile gösterilen alanlar ise taş kömürü bakımından işletilebilir yatak içermez. Linyit ülkenin pek çok yerinde bulunur ama taş kömüründen farklı bir kömür türüdür.

Kural: Yenilenebilir enerji kaynakları, kullanıldıkça tükenmeyen ya da kısa sürede kendini yenileyen doğal kaynaklardır. Kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtlar ise sınırlıdır ve yenilenemez.

I. Doğrudur; hidroelektrik enerji akarsuların gücünden elde edilir ve su döngüsü sürdüğü sürece kaynak tükenmez.
II. Doğrudur; jeotermal enerji yer altındaki sıcak su ve buhardan elde edilir; ısı kaynağı yerin derinliklerindeki jeolojik süreçlerle sürekli beslenir.
III. Doğrudur; rüzgâr, atmosferdeki basınç farklarından doğar ve sürekli yenilenir.

Üçü de yenilenebilir kaynaktır; Türkiye bu üç kaynağın tamamından elektrik üretmektedir.

Kural: Turizm türünü belirleyen şey yörenin doğal koşullarıdır. Kış turizmi; yükseltinin fazla olduğu, kar yağışının bol ve kar örtüsünün yerde uzun süre kaldığı yerlerde gelişir.

Uygulama: II ile gösterilen yöre, yükseltinin iki bin metreyi aştığı, karın kasımdan nisana kadar yerde kalabildiği bir alandır. Uygun eğimli yamaçlarıyla kayak merkezlerinin kurulduğu ve kış turizminin öne çıktığı bir merkezdir.

Diğer seçenekler neden olmaz? I, III, IV ve V ile gösterilen yörelerin tamamı Akdeniz ve Ege kıyı kuşağındadır. Buralarda kışlar ılık geçer, kar yağışı çok seyrektir ve turizm deniz-kum-güneş üçlüsüne ya da tarihî değerlere dayanır.

Kural: Bir ulaşım türünün gelişmesini belirleyen başlıca doğal etken yer şekilleridir. Demir yolu, eğim ve dönüş yarıçapı bakımından kara yoluna göre çok daha kısıtlıdır; engebeli arazide tünel ve viyadük zorunluluğu maliyeti aşırı yükseltir.

Uygulama: Türkiye dağlık ve yüksek bir ülkedir; dağlar kıyılara paralel uzanır ve iç kesimler yüksek platolarla kaplıdır. Bu yapı demir yolu yapımını hem güçleştirmiş hem pahalılaştırmış, buna karşın eğime daha kolay uyum sağlayan kara yolu hızla yaygınlaşmıştır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Nüfusun dengesiz dağılışı hat güzergâhlarını etkiler ama genel gelişmişlik düzeyini açıklamaz. İklim koşulları demir yolu yapımını engelleyecek ölçüde ağır değildir. Akarsuların ulaşıma elverişsizliği ayrı bir konudur. Denizlerle çevrili olmak ise deniz ulaşımıyla ilgilidir ve demir yolunu sınırlayan bir etken değildir.

Kural: Coğrafi bölgeler, yer şekilleri ve iklim özelliklerine göre ayrılır. Ortalama yükselti, bir bölgenin sıcaklık, tarım ürünleri, ulaşım ve nüfus dağılışını belirleyen en temel özelliklerdendir.

Uygulama: III ile gösterilen merkez Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır. Bu bölge, ortalama yükseltisi iki bin metreye yaklaşan, Türkiye'nin en yüksek ve en dağlık bölgesidir. Yükseltinin fazlalığı burada kışların uzun ve sert geçmesine, tarım mevsiminin kısalmasına yol açar.

Diğer seçenekler neden olmaz? I ile gösterilen merkez Marmara Bölgesi'ndedir; bu bölge Türkiye'nin ortalama yükseltisi en az olan bölgesidir. II Ege, IV Akdeniz bölgesinde yer alır ve ikisinde de kıyı kuşağı alçaktır. V ile gösterilen İç Anadolu ise yüksek bir platodur ancak ortalama yükseltisi Doğu Anadolu'nun altındadır.

Kural: Bir özelliğin hangi etkene bağlı olduğu belirlenirken, o etken ortadan kalktığında özelliğin de kaybolup kaybolmayacağı düşünülür. İklime bağlı özellikler yağış ve sıcaklıkla; jeolojik özellikler ise arazi yapısıyla açıklanır.

I. Doğrudur; her mevsim yağış alması, ağaçların yıl boyunca su bulmasını sağlar ve bölgeyi Türkiye'nin orman bakımından en zengin bölgesi yapar.
II. Doğrudur; çay yaz kuraklığına dayanamayan, yıl boyunca nem ve düzenli yağış isteyen bir üründür. Türkiye'de ticari olarak yalnız bu bölgede yetiştirilebilmesinin nedeni doğrudan bölgenin yağış rejimidir.
III. Yanlıştır; doğal liman sayısının azlığı, kıyının fazla girintili çıkıntılı olmamasından ve dağların kıyıya paralel uzanmasından kaynaklanır. Bu, yağışla değil yer şekilleriyle açıklanan bir özelliktir.

Buna göre yalnız birinci ve ikinci özellikler yağış rejimiyle doğrudan ilişkilidir.

Kural: Anayasa'nın 15. maddesi, olağanüstü yönetim usullerinde temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulabileceğini söyler; ancak aynı maddenin ikinci fıkrası, bu durumda dahi dokunulamayacak bir çekirdek alan belirler.

Uygulama: Bu çekirdek alan dört başlıktan oluşur: savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında kişinin yaşama hakkı ile maddi ve manevi varlığının bütünlüğü, kimsenin din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaması ve bunlardan dolayı suçlanamaması, suç ve cezaların geçmişe yürütülememesi ve suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimsenin suçlu sayılamaması. Seçeneklerden yalnız masumiyet karinesi bu listede yer alır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme, yerleşme ve seyahat, haberleşme ve dernek kurma hürriyetlerinin dördü de olağanüstü hâllerde ölçülülük ilkesine uyularak sınırlandırılabilen ya da kullanımı durdurulabilen hürriyetlerdir; çekirdek alanın dışındadır.

Kural: Anayasa'nın 4. maddesine göre değiştirilemeyecek ve değiştirilmesi teklif edilemeyecek hükümler yalnız ilk üç maddedir: 1. madde devletin şeklinin Cumhuriyet olduğunu, 2. madde Cumhuriyet'in niteliklerini, 3. madde ise devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü, resmî dilini, bayrağını, millî marşını ve başkentini düzenler.

Uygulama: "Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir." hükmü 6. maddede yer alır. Anayasa'nın temel bir ilkesi olmakla birlikte ilk üç madde içinde bulunmadığı için değiştirilemez hükümler arasında gösterilemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Yönetim biçiminin Cumhuriyet olması 1. maddede; resmî dilin Türkçe olması, başkentin Ankara olması ve millî marşın İstiklal Marşı olması ise 3. maddede düzenlenmiştir. Dördü de ilk üç madde kapsamında olduğundan değiştirilemez hükümlerdir.

Kural: Hukuk, taraflar arasındaki ilişkinin niteliğine göre ikiye ayrılır. Kamu hukuku, devletin egemenlik gücünü kullanarak taraf olduğu ilişkileri düzenler ve taraflar arasında astlık-üstlük ilişkisi vardır. Özel hukuk ise eşit konumdaki kişiler arasındaki ilişkileri düzenler.

Uygulama: Borçlar hukuku, sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmeden doğan borç ilişkilerini düzenler. Taraflar eşit konumdadır ve iradeleriyle hüküm doğururlar; bu nedenle özel hukuk dalıdır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Anayasa hukuku devletin temel yapısını ve iktidarın sınırlarını; idare hukuku idarenin kuruluş ve işleyişini; ceza hukuku suç ve cezaları; vergi hukuku ise devletin vergilendirme yetkisini düzenler. Dördünde de devlet egemenlik gücüyle taraftır ve dördü de kamu hukuku dalıdır.

Kural: Anayasa'nın 13. maddesi temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasının çerçevesini çizer. Buna göre sınırlama yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ANCAK KANUNLA yapılabilir.

Uygulama: Anayasa'nın 104. maddesi de Cumhurbaşkanlığı kararnamesine açık bir sınır çizer: ikinci kısmın birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ve dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez. Bu iki hüküm birlikte okunduğunda, sınırlamanın kararnameyle yapılabileceği söylenemez.

Diğer seçenekler neden olmaz? Sınırlamanın kanunla yapılması, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olması, demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmaması ve ölçülülük ilkesine uygun bulunması; dördü de 13. maddede sayılan güvencelerdir.

Kural: Anayasa'nın 87. maddesi TBMM'nin görev ve yetkilerini sayar. Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminde yasama ile yürütme birbirinden ayrılmıştır; yürütmeye ilişkin atama yetkileri Cumhurbaşkanı'na aittir.

Uygulama: Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atamak ve görevlerine son vermek, Anayasa'nın 104. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı'nın yetkisindedir. TBMM'nin bu konuda bir atama yetkisi yoktur.

Diğer seçenekler neden olmaz? Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak yasama organının en temel işlevidir. Savaş ilanına karar vermek, para basılmasına karar vermek ve genel ile özel af ilanına karar vermek de 87. maddede TBMM'ye tanınmış yetkilerdir.

Kural: Kuvvetler ayrılığı gereği her organ kendi üyeleri üzerinde yetkilidir. Milletvekilliği sıfatının sona ermesi yasama organının iç işleyişine ilişkin bir konudur.

Uygulama: Anayasa'nın 84. maddesine göre milletvekilliğinin düşmesi her hâlde TBMM'nin kendi işleyişi içinde sonuçlanır: istifada Genel Kurul karar verir, kesin hüküm giymede mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle düşme gerçekleşir, bağdaşmayan bir görevde ısrar hâlinde ise yetkili komisyonun raporu üzerine Genel Kurul gizli oyla karar verir. Bu, Cumhurbaşkanı'nın değil Meclis'in yetkisindedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atamak ve görevden almak, milletlerarası antlaşmaları onaylayıp yayımlamak, kanunları bir kez daha görüşülmek üzere Meclis'e geri göndermek ve anayasa değişikliğine ilişkin kanunları halkoyuna sunmak; dördü de Anayasa'nın 104. maddesinde Cumhurbaşkanı'na tanınan yetkilerdir.

Kural: Türk yargı düzeninde her mahkemenin görev alanı Anayasa ve kanunlarla ayrı ayrı belirlenmiştir. İdarenin işlemlerinin hukuka uygunluk denetimi idari yargının alanına girer.

Uygulama: İdari işlemlere karşı açılan iptal davalarına idare mahkemeleri, kanunda sayılan belirli işlemlerde ise ilk derece mahkemesi olarak Danıştay bakar. Anayasa Mahkemesinin bu konuda görevi yoktur.

Diğer seçenekler neden olmaz? Kanunların Anayasa'ya uygunluğunu denetlemek Anayasa Mahkemesinin asli görevidir. Temel hak ve hürriyeti kamu gücü tarafından ihlal edilenlerin bireysel başvurularını karara bağlamak, siyasi partilerin kapatılması davalarına bakmak ve Cumhurbaşkanı'nı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak da bu mahkemenin görevleri arasındadır.

Kural: Türkiye'de idare, merkezden yönetim ve yerinden yönetim olmak üzere iki temel ilkeye göre örgütlenir. Yerinden yönetim kuruluşlarının ayırt edici özelliği, ayrı bir tüzel kişiliğe, kendi karar organlarına ve kendi bütçesine sahip olmalarıdır.

Uygulama: Belediye, halkın seçtiği belediye başkanı ve belediye meclisiyle yönetilen, ayrı tüzel kişiliği ve bütçesi bulunan bir mahallî idaredir. İl özel idaresi ve köy ile birlikte yerinden yönetim kuruluşlarındandır.

Diğer seçenekler neden olmaz? Valilik ve kaymakamlık, merkezî idarenin taşradaki uzantısı olan taşra teşkilatı birimleridir; vali ve kaymakam merkezden atanır. Bakanlık merkezî idarenin başkent teşkilatındadır. Bölge müdürlükleri de bakanlıkların taşra birimleridir; hiçbirinin ayrı tüzel kişiliği yoktur.

Kural: Uluslararası insan hakları belgeleri; hazırlayan örgüte, kabul tarihine ve bağlayıcılık derecesine göre ayrılır. Bildirge niteliğindeki metinler devletlere yol gösterir ama doğrudan yaptırım öngörmez.

Uygulama: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, 10 Aralık 1948'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda kabul edilmiştir. Otuz maddeden oluşur ve insan haklarının uluslararası alanda ilan edildiği temel belgedir.

Diğer seçenekler neden olmaz? Avrupa Konseyi'nin hazırladığı belge, 1950 tarihli Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir; bu ayrı bir metindir. Bildirge tavsiye niteliğindedir, yaptırım gücü Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi denetim organlarına sahip sözleşmelerde bulunur. Bildirge yaşama hakkı ve düşünce özgürlüğü gibi kişisel-siyasal hakları da kapsar. Türkiye ise bildirgeyi 1949'da kabul edip Resmî Gazete'de yayımlamıştır.