Türkçe Bilgi Kartları

Eş/yakın anlamlı ikili sözcük ya da çıkarılınca anlamı bozmayan söz vardır. "Yaklaşık üç saat kadar" (yaklaşık + kadar) → "yaklaşık üç saat". "Geri iade etti" → "iade etti", "gizli sır" → "sır".

Anlamı karıştırılan bir sözcüğün yanlış yerde kullanılmasıdır. "İlaç ağrıyı azımsıyor" → doğrusu "azaltıyor". "İki olay arasında büyük bir ayrıntı var" → doğrusu "fark var".

Bir sözcük, anlamı bozacak biçimde yanlış yere konur. "Yeni sınava giren öğrenciler" (öğrenciler mi yeni?) → "Sınava yeni giren öğrenciler". Sözcüğün yeri anlamı değiştirir.

Anlamca birbiriyle çelişen sözler yan yana gelir. "Kesinlikle belki gelir" (kesinlik + olasılık çelişir). "Aşağı yukarı tam yüz kişi" de böyledir; biri atılmalı.

Küçükten büyüğe ya da özelden genele sıra bozulur. "Bırakın romanı, kitap bile okumaz" yanlış; kitap romanı kapsar → "Bırakın kitabı, roman bile okumaz" olmalı.

Deyim yanlış kullanılır: "Çok sevindi, etekleri tutuştu" → doğrusu "etekleri zil çaldı". Belirsizlik: "Öğretmen öğrencisini kardeşinden çok seviyor" (kimin kardeşi belli değil).

Cansız ya da insan dışı çoğul özne alan yüklem TEKİL olur. "Kuşlar uçuyorlardı" → "uçuyordu". "Sorular çok zordular" → "zordu". Sayı sıfatlı özne de tekil ister: "Beş öğrenci geldiler" → "geldi".

Topluluk adı (halk, ordu, sınıf) yüklemi tekil ister: "Halk meydanı doldurdular" → "doldurdu". Kişi uyumunda öncelik 1.>2.>3.: "Ben ve kardeşim gittiler" → "gittik".

İnsan çoğul öznede çoğul yüklem doğrudur: "Konuklar salona girdiler". Saygı çoğulu da bozukluk değildir: "Atatürk, ülkeyi kurtardılar". Bunlar tuzaktır, düzeltilmez.

İki yüklemin ortak sandığın ögesi her ikisine aynı hâlde uymalı. "neyi" ≠ "kime" ise öge ortak olamaz. "Öğretmenini sever, teşekkür ederdi" → sever kimi?, teşekkür ederdi kime? → "ona" eksik (dolaylı tümleç).

Ek fiil/yüklem düşer: "Ben Türkçe, o matematik çalışıyor" → "Ben Türkçe çalışıyorum, o...". Çatı: "Sorular çözüldü ve öğretmen kontrol etti" (biri edilgen biri etken) → "öğretmen tarafından kontrol edildi".

Tamlama karışır: "bilimsel ve sanat etkinlikleri" → "bilimsel etkinlikler ve sanat etkinlikleri". Ek: "okumayı ve yazmak istiyorum" → "yazmayı". Bağlaç: sebep-sonuç varken "çalıştı fakat başarılı oldu" → "ve/bu yüzden".

Zaman: öykülemede olay akar (fiil bolluğu, "sonra, ardından"), betimlemede zaman durur (sıfatlarla durağan tablo). Kamera hareket ediyorsa öyküleme, sabit fotoğraf çekiyorsa betimlemedir.

Bir karşı görüşü çürütüp okuru ikna eder. Sinyal sözcükler: "oysa, ne var ki, ancak, aksine, katılmıyorum, bence yanlış". Yalnız tarafsız bilgi verilirse tartışma değil açıklamadır.

Bilgi verme, öğretme amacı taşır; tarafsız ve öğreticidir. "…dır/…dir" ile "nedir/nasıl/neden" sorularına cevap verir. Karşı görüş çürütme yoktur.

İzlenimselde yazar kendi duygusunu katar, sıfatlar özneldir: "Kasvetli, ürkütücü bir sessizlik." Açıklayıcıda gözleme dayalı, nesnel bilgi verilir: "Oda iki pencereli, 20 metrekareydi."

Fiziksel portre dış görünüşü verir: "uzun boylu, çatık kaşlı." Ruhsal portre huy/karakter/iç dünyayı verir: "çabuk sinirlenen, alıngan biriydi."

Olay – kişi (şahıs) – zaman – mekân. Anlatım fiil ağırlıklıdır ve olay zaman içinde ilerler; "araladı, süzüldü, yürüdü" gibi ardışık fiiller görülür.

Tırnaklı söz + onu söyleyen saygın/uzman kişi varsa tanık gösterme ("kim söyledi?" önemli): "Mevlânâ, 'Sabır anahtardır' der." Otorite yok, somut örnekler sıralanıyorsa örneklendirmedir.

Benzetme iki şeyi benzerlik üzerinden bağlar: "gibi, sanki, andırır." Karşılaştırma iki şeyi derece/nitelik bakımından kıyaslar: "daha, en, -e göre, oysa, her ikisi de."

Düşünce istatistik/sayı ile desteklenir: rakam, yüzde, oran, tarih. Örn. "Kazaların yüzde 70'i sürücü hatasından kaynaklandı."

Tanımlama "nedir?" sorusuna "…dır/…demektir/…denir" kalıbıyla kısa cevap verir: "Roman, uzun bir anlatı türüdür." Açıklama ise daha geniş bilgilendirmedir.

Ölçüt: anlatıcı kahramanın içini biliyor mu? İlahi (hâkim) her şeyi bilir, iç dünyayı da aktarır (3. kişi). Kahraman kendi yaşadığıyla sınırlıdır ("ben"). Gözlemci sadece dıştan görüneni verir (3. kişi).

Fazlalık/gereksiz sözcük varsa duruluk kusuru: "geri iade etti, yukarıya çıktı." Cümle birden çok anlama geliyorsa açıklık kusuru: "Onu kardeşiyle okula gönderdim."

Ayrıntılar beş duyuya (görme, işitme, koklama, tatma, dokunma) seslenir. Renk, ses, koku, tat, doku sözcükleri geçer: "mis kokulu, cırcır öten, buz gibi". Yalnız görme değil, farklı duyular birlikte kullanılırsa güçlü betimleme işaretidir.

İnsan dışı varlığa insana özgü davranış/duygu verilir; betimlemede sık kullanılır. "Ağaçlar el sallıyor, rüzgâr fısıldıyordu." Nesne konuşur/üzülür/gülerse kişileştirme vardır.

Bir olgu gerekçesiyle bağlanır. Sinyal: "çünkü, bu yüzden, -dığı için, dolayısıyla, sonucunda". Örn. "Yağmur yağmadığı için verim düştü."

Tek/az örnekten tümü kapsayan yargıya geçilir. İşaret: "herkes, hepsi, hiç kimse, bütün, her zaman, asla". Örn. "İnsanlar mutluluğu hep başka yerde arar."

Aynı sesin ya da sözcüğün tekrarı ritim, ahenk ve akıcılık sağlar. Örn. "Gide gide, yürüye yürüye yorulduk." Anlam için değil, ses uyumu için tekrar edilir.

Gelecekle ilgili beklenti/kestirim bildirilir. İşaret: "olacak, gelecekte, muhtemelen, bekleniyor, önümüzdeki yıllarda". Örn. "Bu hızla giderse kaynaklar tükenecek."

Anlam (olumlu/olumsuz/soru/emir/ünlem), yüklem türü (fiil/isim), yüklem yeri (kurallı/devrik) ve yapı (basit/birleşik/sıralı/bağlı). Önce yüklemi bul.

Tek çekimli yüklem varken fiilimsi (isim-fiil/sıfat-fiil/zarf-fiil) yoksa BASİT, varsa BİRLEŞİK. Örn: "Ağlayan çocuk sustu." → "ağla-yan" sıfat-fiil olduğu için birleşik.

Hayır. Yüklem = kip/kişi ekli çekimli fiil ya da ek fiilli isim. Fiilimsi çekimli yüklem sayılmaz; sadece yapının birleşik olup olmadığını belirler.

Olmaz. Uzunluk, çekim eki ya da ek fiil basitliği bozmaz. Fiilimsi yoksa cümle basittir. Örn: "O, yıllardır burada tek başına yaşıyordu." uzun ama fiilimsi yok → basit.

İkisinde de birden çok yüklem vardır. Yargılar yalnız virgül/noktalı virgülle bağlıysa SIRALI; bağlaçla (ve/ama/çünkü/ki) bağlıysa BAĞLI. Örn: "Kitabı aldım, okudum." sıralı; "Geldim ama bulamadım." bağlı.

"ve" burada özneleri (kelimeleri) bağlıyor, iki yargıyı değil; tek yüklem var → basit. Ama "Ali geldi ve hemen oturdu." iki yargıyı bağlar → bağlı.

Tek çekimli yüklemi olup içinde fiilimsiyle kurulmuş yan yargı bulunan birleşik cümle. Örn: "Gelen alındı." ("gel-en" sıfat-fiil) veya "Koşarak eve gitti." ("koş-arak").

İkisi de virgülle bağlıdır. Ortak öge (özne/nesne vb.) varsa BAĞIMLI: "Kitabı aldım, okudum." Ortak öge yoksa BAĞIMSIZ: "Yağmur yağdı, yollar kapandı."

Yüklemin türüne bakılır. Yüklem çekimli fiilse fiil cümlesi ("Öğrenci test çözdü."); yüklem isim/isim soyluysa isim cümlesi ("Hava soğuk.", "Bu konu önemlidir.").

Kurallı: yüklem sonda ("Bugün Türkçe çalıştım."). Devrik: yüklem var ama sonda değil ("Geliyor uzaktan bir ses."). Eksiltili: yüklem hiç yok, anlam bağlamdan tamamlanır ("Her yerde sessizlik…").

Evet, biçim ile anlam çaprazı KPSS tuzağıdır. "Bu havada dışarı çıkılır mı?" biçimce olumlu/soru ama anlamca olumsuz (= çıkılmaz). Tersi de olur: "Seni sevmez olur muyum?" biçimce olumsuz, anlamca olumlu.

Bir yargı, başka bir yargının içinde (genelde aktarma olarak) yer alır. Örn: "'Gel' dedi." — "Gel" cümlesi "dedi" yükleminin nesnesi gibi içine girmiştir → iç içe birleşik.

Fiilimsili öbeği bir bütün alıp yükleme sor. Yanıt öge görevini verir: "Gelen(i) gördüm" (neyi? → nesne), "Çalışan kazanır" (kim? → özne), "Koşarak geldi" (nasıl? → zarf tümleci).

Önce cümle dışı unsuru at, sonra yüklemi bul, sonra yükleme soru sorarak diğer ögeleri belirle. Söz öbekleri (tamlama, deyim, ikileme) bölünmez, tek öge sayılır.

"Kim? / Ne?" sorusu sorulur; eylemi yapan/olan yalın sözdür. Örn: "Bahçede güller açtı" → "o açtı" → güller özne.

Belirtili nesne: "Neyi? / Kimi?" (-ı/-i ekli). Dolaylı tümleç: "Nereye/Nerede/Nereden? Kime/Kimde/Kimden?" (-e/-de/-den ekli). Örn: "kitabı" neyi→nesne; "torununa" kime→DT.

"Nasıl? Ne zaman? Ne kadar? Niçin?" sorularına cevap verir ve hâl eki YOKtur. Örn: "akşamları okudu" → ne zaman → zarf tümleci.

Sonu bir edatla biter (ile, için, göre, kadar). "Ne ile? Kime göre? Kimin için?" sorularına cevap verir. Örn: "Arkadaşları için çabaladı."

Tek sözcük sanma. Tek fiil ("geldi"), birleşik fiil ("karar verdi"), isim+ek fiil ("arkadaşımdı"), deyim ("etekleri zil çaldı") olabilir; birden çok sözcük olabilir.

Ikisine de "ne?" sorulur. Başına "onu" gelebiliyorsa nesne, "o" gelebiliyorsa özne. "güller açtı"→"o açtı"→özne; "güller diktik"→"onları diktik"→belirtisiz nesne.

Yüklem edilgen (-il/-in) ise ve baştaki söz işi yapmayıp ondan etkileniyorsa sözde öznedir. "İşçiler duvarı yıktı"→gerçek özne; "Duvar yıkıldı"→sözde özne.

Nesne yalnız GEÇİŞLİ fiil yüklemli cümlelerde bulunur. Geçişsiz fiil (koştu, uyudu) ve isim yüklemli cümlede nesne aranmaz. "neyi çıktı?" sorulamaz → nesne yok.

Hâl eki olsa bile anlama bak. "Okuldan geldi" (nereden?) → dolaylı tümleç. "Soğuktan titredi" (niçin?) → zarf tümleci.

Bağlaç (ve/ama/oysa), ünlem, hitap, ara söz cümle dışı unsurdur; yükleme soru sorulmaz, cümleden çıkınca yargı bozulmaz, öge sayısına katılmaz. Örn: "Ne yazık ki..."

Yükleme en yakın, yani yüklemden hemen önceki öge vurguludur. "Bu haberi ben dün gazeteden okudum"→vurgu "gazeteden"; sırayı değiştirip "ben okudum" dersen vurgu özneye kayar.

Bir ögeyi açıklayıp onun ekini/görevini paylaşıyorsa o ögeye dahil açıklayıcıdır; yargıyla ilgisiz ek bilgiyse cümle dışıdır. Örn: "Komşumuz, Ali Bey, taşındı" → "Ali Bey" özne açıklayıcısıdır, özneyle tek öge sayılır.

Kurallı cümlede yüklemden önceki öge vurguluyken, yüklemi sonda olmayan devrik cümlede vurgu yüklemin kendisindedir. Örn: "Gelmez artık o eski günler" → vurgu "gelmez" yükleminde.

Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır. İsim kökü varlık/kavram bildirir ("ev", "taş", "göz"); fiil kökü iş/oluş bildirir, mastar eki alabilir ("gel-", "yaz-", "oku-").

Ölçüt: isim ile fiil arasında anlam bağı var mı? Yoksa sesteş: "yüz" (sayı) ↔ "yüz-" (yüzmek). Varsa ortak: "savaş" ↔ "savaş-", "boya" ↔ "boya-".

Yapım eki yeni bir sözcük (yeni sözlük maddesi) kurar, çoğu kez anlamı/türü değiştirir: "göz → gözlük". Çekim eki yeni sözcük yapmaz, yalnız görev yükler: "göz → gözler".

Çokluk -ler/-lar, hâl -i/-e/-de/-den, iyelik -im/-in/-i, ilgi (tamlayan) -in/-ın, soru mı/mi ve kip-kişi ekleri (geldi-m, okuyor-uz). Bunlar dışındaki ekler yapımdır.

Tüm çekim eklerini zihinden çıkar. Geriye kökten fazla bir şey (yapım eki) kalıyorsa türemiş, sadece kök kalıyorsa basittir. Örn: "okullarda" → sil → "okul" → basit.

Yapım ekidir; sözcüğü türemiş yapar. İsim-fiil (-mek, -me, -ış), sıfat-fiil (-en, -dik, -ecek), zarf-fiil (-ince, -erek, -ip). Örn: "koşan" = koş- + -an → türemiş.

Başına "onun" gelebiliyorsa iyelik: "onun kitabı". "Neyi?" sorusuna cevapsa belirtme hâli: "kitabı gördüm". İkisi de çekim ekidir, yapı basit kalır.

Aitlik -ki yapım ekidir, türemiş yapar ("evdeki", "yarınki"); çekimden sonra gelen istisnadır. İlgi "seninki, benimki". Bağlaç "ki" ek değildir, ayrı yazılır ("Duydum ki").

İsimden isim: "gözlük, insanlık". İsimden fiil: "sula-, başla-". Fiilden isim: "yazı, sevgi, bilgi". Fiilden fiil: "yazdır-, sevin-".

1) İki kök (iki anlamlı sözcük) var mı? → Birleşik ("bilgisayar"). 2) Yoksa en az bir yapım eki var mı? → Türemiş ("gözlük"). 3) Yalnız çekim eki/eksiz → Basit ("kitaplar").

Hayır. Altın kural: sözcük kaç çekim eki alırsa alsın basit kalır; tek bir yapım eki onu türemiş yapar. "okullarımızda" basit, "okulcu" türemiştir.

İki anlamlı kökün kaynaşmasıyla: "hanımeli, gecekondu, kahvaltı". Birleşik fiil: yardımcı fiille ("fark etmek"), kurallı ("yapabilmek, gidivermek"), kaynaşmış ("vazgeçmek").

Yönelme -e/-a → "kime/neye/nereye?": "eve". Bulunma -de/-da → "nerede/kimde?": "evde". Ayrılma -den/-dan → "nereden/kimden/neden?": "evden". Üçü de çekim ekidir, yapıyı basit bırakır.

Ardından iyelikli bir tamlanan geliyorsa ilgi (tamlayan) ekidir: "evin kapısı". Kendisi "senin" ile eşleşen sahiplik bildiriyorsa 2. tekil iyelik ekidir: "senin evin". İkisi de çekim ekidir.

"Onların …-ları/-leri": "onların kalemleri". "-leri" hem 3. çoğul iyelik hem çokluk+belirtme olabilir: "kitapları okudum" (çokluk) ↔ "onların kitapları" (iyelik). "Onların" oturuyorsa iyelik.

Sıfat/isim tamlaması anlamca kaynaşıp tek varlık adına dönüşünce birleşik olur; anlam gerçek nesneden uzaklaşır, tamlama eki çoğu kez düşer: "sivrisinek, açıkgöz, hanımeli, aslanağzı".

İkisi de isimden isim yapım ekidir; sözcüğü türemiş yapar. +lI o özelliğe sahip olmayı bildirir: "tuzlu, paralı". +sIz onun karşıtı, yokluğu bildirir: "tuzsuz, parasız".

Çatı, fiilin özne ve nesneyle ilişkisidir. Yalnız fiil cümlelerinde aranır; isim (ek fiil) cümlesinde çatı yoktur. Örnek: "Hava soğuktu" isim yüklemdir, çatı aranmaz.

Her çekimli fiilin iki çatısı birden vardır: nesne ekseni (geçişli/geçişsiz) + özne ekseni (etken/edilgen/dönüşlü/işteş). Cevap daima ikili olur, örn. "etken + geçişli".

Fiile "neyi/kimi/onu?" sorusu sorulur; nesne alıyorsa geçişli, almıyorsa geçişsizdir. Nesne cümlede yazılı olmasa da alabiliyorsa geçişlidir: "Çocuk (kitabı) okuyor" geçişli; "Kuş uçtu" geçişsiz.

İşi yapan özne belliyse etken; yapan gizliyse (-l/-n) edilgen; özne hem yapıp hem etkileniyorsa dönüşlü; iş karşılıklı/birlikte (-ş) yapılıyorsa işteştir. Örn. "Kapı açıldı" edilgen.

Edilgen fiil nesne alamaz; eski nesne sözde özneye döner. Bu yüzden edilgen fiil daima geçişsizdir. Örn. "Camlar silindi" → edilgen + geçişsiz ("camlar" sözde özne).

"... tarafından" eklenebiliyorsa (yapan gizli dış özne) edilgen; "kendi kendine/kendini" uygunsa (özne hem yapan hem etkilenen) dönüşlüdür. "Çocuk (kendini) yıkandı" dönüşlü; "Çamaşırlar (biri tarafından) yıkandı" edilgen.

Özne işi yapar ve işten kendisi etkilenir; "kendi kendine/kendini" eklenebilir. -l/-n eki alır ama yapan dıştan biri değildir. Örn. "Kadın süslendi", "Çocuk yıkandı".

-ş eki "karşılıklı" (selamlaştılar) ya da "birlikte" (kuşlar uçuştu) anlamı katıyorsa işteştir. Bu anlamı katmıyorsa işteş değildir: "çalıştı, gelişti".

Geçişsiz bir kökün -r/-t/-dır ekiyle geçişli yapılmasıdır. Kök nesne almaz. Örn. "Bebek uyudu → Anne bebeği uyuttu" (uyu- geçişsiz kök).

Ek almadan önceki köke bak: kök nesne almıyorsa (geçişsiz) oldurgan (gül→güldür); nesne alıyorsa (geçişli) ettirgen (oku→okut). Hafıza: yapamayanı yaptırdıysan oldurgan, zaten yapanı yaptırdıysan ettirgen.

Geçişli bir köke "başkasına yaptırma" anlamı katılmasıdır; kök zaten nesne alır. Örn. "Yazıyı yazdı → Öğretmen yazıyı yazdırdı" (yaz- geçişli kök).

Kimi edilgen cümlelerde hiç özne yoktur; "hangi cümlede özne yoktur" sorusunun cevabıdır. Örn. "Buraya izinsiz girilmez", "Bu konuda çok konuşuldu" → edilgen, özne yok.

Sözde özne, edilgen fiilde özne yerine geçen eski nesnedir; işi yapmaz, ondan etkilenir. Gerçek özne ise işi yapandır. "Ev boyandı" → "ev" sözde özne (kendisi boyamaz); "Usta evi boyadı" → "usta" gerçek özne.

Önce cümlenin YÜKLEMİNİ (çekimli fiil) bul; o fiilimsi değildir. Geriye kalan fiil kökenli sözcüklere görev testini uygula. Örn: "...çalışan öğrenci dinlenmeyi unuttu" → yüklem "unuttu".

Fiilden türer ama kip-kişi eki almaz, tek başına yüklem olamaz. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevi görür. Üç türü var: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil.

Görevi: isim-fiil işin ADINI verir (özne/nesne olur); sıfat-fiil ardındaki İSMİ niteler; zarf-fiil ardında isim olmadan YÜKLEMİ etkiler. Örn: "gülen çocuk" sıfat-fiil, "koşarak geldi" zarf-fiil.

-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş. İşin adını verir; özne veya nesne olur, hâl-iyelik eki alabilir. Örn: "yüzmek", "gülme", "geliş".

"Anası mezar dikecekmiş" → -an, -ası, -maz, -ar, -dik, -ecek, -miş. Ardından gelen ismi niteler. Örn: "okunacak kitap", "gülen çocuk".

-ıp, -arak, -madan, -ınca, -ken, -eli, -dıkça. Ardında isim olmadan yüklemi (fiili) etkiler. Örn: "koşarak geldi", "gidince", "durmadan".

Sözcük bir İSMİ niteliyorsa sıfat-fiil, YÜKLEMSE kip ekidir. Örn: "gelecek yıl" (sıfat-fiil) ↔ "Yarın gelecek" (gelecek zaman); "akar su" ↔ "Nehir akar".

"Beni arama" → olumsuzluk eki (fiilimsi DEĞİL, yüklem). "araman gerekmiyordu" → isim-fiil (-ma+iyelik). "durmadan" → zarf-fiil. "-ma gördüm=olumsuzluk" yanılgısına düşme.

"gelecek, çakmak, yakacak, dolmuş, danışman" gibi sözcükler kalıcı İSİM olmuştur; cümlede fiilimsi görevi taşımaz. Örn: "Çakmağı ver" → burada fiilimsi yok, isim var.

1) İsim soylu sözcüğü yüklem yapar: "Ben öğrenciyim", "Hava soğuktu". 2) Basit zamanlı fiili birleşik zamanlı yapar: asıl kip + ek fiil. Ekleri: idi, imiş, ise, -dir.

İsim/sıfat yüklemde -dir düşebilir ama ek fiil yine vardır. "Hava bugün çok güzel(dir)" → ek fiil var. "Hangi cümlede ek fiil var?" sorusunda bu örtük yüklem aranır.

Nesne alır (neyi?) → iş/kılış: "kitabı okudu". "Ne yaptı?", iradeli, nesnesiz → durum: "uyudu, sustu". "Ne oldu?", irade dışı değişim → oluş: "sarardı, paslandı".

Bir kip ekinin çekimlendiği zamandan farklı bir zaman/kip anlamı taşımasıdır. Örn: "Tren yarın kalkıyor" (şimdiki zaman eki → gelecek anlamı); "Fatih 1453'te İstanbul'u alır" (geniş zaman → geçmiş).

Haber kipi zaman bildirir: -dı, -mış, -yor, -ecek, -r. Dilek kipinde zaman yok, tasarı vardır: gereklilik -meli, şart -se, istek -e, emir (eksiz). Örn: "gelmeli" dilek, "geldi" haber.

Genelde olumsuz çekimde de kip eki bulunur; tek aykırı durum geniş zamandır: eki düşer. "gelirim" → olumsuzu "gelmem" (-r yok). "okursun" → "okumazsın".

Üç yol: 1) Kurallı bileşik fiil (yardımcı fiil bil-/ver-/gel-/dur-/yaz- ile), 2) Yardımcı fiille kurulan (isim + et-/ol-/eyle-/kıl-: "terk etmek"), 3) Anlamca kaynaşmış/deyimleşmiş ("göze girmek").

Yeterlilik -abilmek: "gelebilir"; Tezlik -ivermek: "gidiverdi"; Sürerlilik -agelmek/-adurmak: "süregeldi"; Yaklaşma -ayazmak: "düşeyazdı" (az kalsın düştü).

Asıl kip + ek fiil: Hikaye (idi) → "gelmişti"; Rivayet (imiş) → "geliyormuş"; Şart (ise) → "gelirse". Örn: "okurdu" = geniş zamanın hikayesi.

"değil" ek fiilin olumsuzudur; isim soylu yüklemi olumsuz yapar. Örn: "O, öğretmen değil(dir)" → "öğretmendir"in olumsuzu. Fiili değil, isim cümlesini olumsuzlar.

Eş görevli sözcükleri ("Kalem, defter, silgi aldı.") ve sıralı cümleleri ayırır; ara sözü, hitabı ve evet/hayır gibi sözleri ayırır; bağlaç yerine durak olur.

Virgül, ilk sözcüğü sonraki addan koparıp özne yapar, böylece anlam değişir. Virgül varsa ilk sözcük sıfat değil ÖZNEDİR: yardım eden gençtir; virgülsüz "genç adam" olurdu.

Özne–yüklem arasına gereksiz yere konmaz ("Ankara, başkenttir" yanlış); "ve, veya, ya da, ile" bağlaçlarından önce konmaz ("geldi, ve gitti" yanlış).

İçinde virgül olan grupları ayırır ("Ankara, Konya İç Anadolu'da; İzmir, Aydın Ege'dedir.") ve bağlaçsız, anlamca bağlı bağımsız cümleleri ayırır ("Üşüdüm; ceketimi giydim.").

Kendinden sonra açıklama, örnek ya da alıntı geldiğinde kullanılır. "Şunları aldı: kalem, defter." / "Öğretmen dedi ki: 'Tekrar edin.'" İki nokta açar, tanıtır.

İki nokta AÇAR/TANITIR: sonrasında açıklama, örnek, alıntı gelir ("Şunlar: ..."). Noktalı virgül ise bağlaçsız iki akraba yargıyı BAĞLAR ("Üşüdüm; paltomu giydim.").

Özel ad + çekim eki, kısaltma + ek ve sayı + ek kesmeyle ayrılır: "Ankara'ya", "TBMM'de", "1923'te". Ama özel ada gelen YAPIM eki kesme almaz: "Ankaralı", "Türklük".

Bağlaç olan "de/da" ve "ki" ayrı yazılır, kesme almaz. Ek olan "-de/-da" ise bitişik ve kesmesizdir. "Ali de geldi" (bağlaç) ↔ "evde" (ek).

Hayır, dolaylı soruda soru işareti KONMAZ. "Gelip gelmeyeceğini sordu." / "Nerede olduğunu sordu." Soru işareti yalnızca gerçek soru cümlesinde kullanılır.

Tamamlanmamış sözde ("O eski günler..."), "ve benzeri" yerine ("roman, şiir...") ve alıntıda atlanan bölümü göstermek için kullanılır.

Kısa çizgi ara sözü, ek/kök göstermeyi ve arası/yönü belirtir ("Ankara-İstanbul yolu"). Uzun çizgi ise konuşma çizgisidir, diyalog başında kullanılır ("— Bugün çalıştın mı?").

Cümle sonunda; kısaltmalarda (Dr., Prof.); sıra sayısında (3.); tarihte (29.10.1923); saatte (14.30). Ölçü birimlerinde nokta yoktur (kg, cm).

Sevinç, acı, korku, şaşkınlık bildiren sözlerden sonra ve seslenme/hitap ile uyarı sözlerinden sonra konur. "Eyvah!", "Ey Türk gençliği!", "Dikkat!" Coşku ne kadar güçlüyse ünlem o denli gereklidir.

Başkasından yapılan alıntıyı, cümlede özellikle vurgulanan sözü ve kitap/yazı adını göstermek için kullanılır. "Atatürk, 'Ne mutlu Türk'üm diyene.' dedi." / "Sait Faik'in 'Semaver'i".

Cümle içinde ek bilgi, açıklama veya kaynak vermek için kullanılır; çıkarılınca cümle bozulmamalı. "Yunus Emre (1240?-1320) bir gönül eridir." Ara sözü ayırmada iki virgül yerine de geçebilir.

-ip, -erek, -ince, -dıkça gibi zarf-fiil ekli sözden sonra çoğunlukla virgül konur. "Eve gelince, hemen uyudu." Böylece art arda gelen eylemler ayrılır ve okuma kolaylaşır.

İlk hecedeki ünlü kalınsa sonrakiler kalın, inceyse ince olur. Uyar: "kapılar, çocuklar". Uymaz (istisna/yabancı): "kitap, dünya, anne". Uyumu bozan ekler: -yor, -ki, -daş, -gil, -ken.

Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlaktan sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) gelir. "-yor" eki bu uyumu bozar: "geliyor, bakıyor".

Sözcük p, ç, t, k ile biter ve ünlüyle başlayan ek gelirse bu sesler b, c, d, g/ğ olur. Değişen ses köktedir. Ör: "kitap→kitabı", "ağaç→ağacı", "yürek→yüreği".

Sözcük sert ünsüzle (FıSTıKÇı ŞaHaP) biter ve ek c, d, g ile başlarsa ekin başı sertleşir (c→ç, d→t, g→k). Değişen ses ektedir. Ör: "git+di→gitti", "dolap+dan→dolaptan".

Yön farkına bak: yumuşamada kökün sonundaki sert ünsüz yumuşar ("kitap→kitabı"); benzeşmede ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşir ("kitap→kitapta"). Test: değişen ses kökte mi ekte mi?

Hayır. Çoğu tek heceli yumuşamaz: "at→atı, süt→sütü, saç→saçı". Ama bazıları yumuşar: "çok→çoğu, kap→kabı, dip→dibi, uç→ucu". Her sözcüğe ayrı bakılır.

Sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince orta dar ünlü düşer, hece azalır. Ör: "akıl→aklı", "şehir→şehre", "ağız→ağzı". Tuzak: "şehirler"de düşme yok (ek ünlüyle başlamıyor).

Sonu a/e ile biten fiile -yor gelince geniş ünlü daralır (a/e→ı/i/u/ü); ses kaybolmaz, değişir. Ör: "başla+yor→başlıyor", "söyle+yor→söylüyor".

Bu iki fiilde daralma yazıya da geçer ve -y ile başlayan her ekte olur: "diyor, yiyor, diyecek, yiyen, diye". Ama -y yoksa daralma yok: "dedi, yedi, demiş".

Genellikle Arapça kökte tek ünsüz çiftlenir (asıl ünsüz ortaya çıkar). Ör: "his→hissetmek", "af→affetmek", "hak→hakkı", "zan→zannetmek".

İki ünlü çakışınca araya "YaŞaSıN" (y, ş, s, n) seslerinden biri girer. Ör: "araba+a→arabaya", "iki+er→ikişer", "masa+ı→masası". Tuzak: "onu/bunu"daki n kaynaştırma değildir.

Ünsüzle biten sözcükten sonra ünlüyle başlayan sözcük gelince söyleyişte bağlanır; yazıyı değiştirmez, söyleyiş özelliğidir. Ör: "güzel ev→güze-lev". Arada noktalama varsa ulama yapılamaz.

Sonu k ile biten bazı sözcükler -l-/-ø yapım eki alınca sondaki k düşer. Ör: "küçük→küçül-mek", "yüksek→yüksel-mek", "alçak→alçal-mak". Ünlü değil ünsüz düşer.

Pekiştirmeli sıfatlarda ve bazı ikilemelerde araya ünlü türer. Ör: "sağlam→sapasağlam", "güzel→güpegüzel", "içli→içli içli". Ses eklenir, hece artar.

Evet, aynı sözcükte birkaç olay birlikte görülebilir. Ör: "kayıt→kaydı" (ünlü düşmesi + yumuşama), "burun+u→burnu" (ünlü düşmesi + kaynaştırma).

Cümledeki görevine göre. Aynı sözcük farklı cümlede farklı tür olur: "çok para" (sıfat), "çok yoruldu" (zarf). Sözcüğe tek başına değil, görevine bak.

Önüne isim koyabiliyorsan sıfat, yerine isim koyabiliyorsan zamir, fiili/sıfatı etkiliyorsa zarf, çıkınca cümle çöküyorsa edat, çıkınca ayakta kalıyorsa bağlaç.

Sözcük bir ismi mi yoksa fiili/sıfatı mı etkiliyor? İsmi nitelerse sıfat, fiili etkilerse zarf: "hızlı araba" (sıfat) / "hızlı koştu" (zarf).

Ardından isim var mı? Varsa sıfat, yoksa (ismin yerini tutuyorsa) zamir: "bazı öğrenciler" (sıfat) / "bazıları" (zamir).

"ve" testi: yerine "ve" gelebiliyorsa bağlaç ("Ali ile Veli" = Ali ve Veli). Araç/birliktelik bildirip "ve" gelmiyorsa edat ("kalemle yazdı").

Sözcüğü cümleden çıkar: cümle bozuluyor/çöküyorsa edat ("senin için"), anlamlı ayakta kalıyorsa bağlaç ("Ali ve Veli").

Ayrı yazılıp cümleden çıkarılabiliyorsa bağlaç ("Ben de...", "Duydum ki..."). Bitişik yazılıp çıkarılamıyorsa ek ("evde", "evdeki").

"Ne aldın?" zamir · "Ne iş?" soru sıfatı · "Ne güzel!" zarf · "Ne yer ne içer" bağlaç · "Ne! Gerçek mi?" ünlem. Göreve göre değişir.

İşaret (bu/şu/o kitap), sayı (üç kalem, üçüncü sıra, üçer elma, yarım ekmek), belgisiz (birkaç, bazı, her), soru (hangi, kaç, nasıl).

Kişi (ben, o, biz), işaret (bu, şu, o), belgisiz (biri, herkes, bazıları), soru (kim, ne, hangisi), dönüşlülük (kendi), ilgi (benimki, -ki).

Ek almazsa zarf ("içeri girdi"). Çekim eki alınca isim olur ve dolaylı tümleç görevi görür ("içeriye girdi").

Bir ismi nitelerse sıfat ("yalnız çocuk"). "Sadece" anlamı verirse edat ("yalnız seni"). "Ama/fakat" anlamı verirse bağlaç ("geç kaldım yalnız...").

Belirtili ("kapının kolu"), belirtisiz ("okul kapısı"), takısız ("çelik kapı"), zincirleme ("okulun bahçe kapısı"). Tamlayan ile tamlananın aldığı eke bak.

Tamlayan -ın (ilgi) eki alır mı? Alırsa belirtili ("kapı-nın kolu"), almazsa belirtisiz ("kapı kolu"). Belirtilide araya sözcük girebilir, belirtisizde giremez.

Benzetme ilişkili takısız isim tamlaması: irade çeliğe benzetilir, iki isim de ek almaz. Malzeme bildiren de takısızdır: "altın yüzük" (yüzük altından yapılmış).

Sıfatın nitelediği isim düşer, sıfat ismin yerini tutar: "Yaşlı(adam) yürüdü", "Akıllılar kazandı". Sıfata isim çekim eki (-ler, -i, -e) gelmesi ipucudur.

-cik, -ce/-ça, -(i)msi, -(i)mtırak ekleriyle: "küçücük ev", "büyükçe oda", "ekşimsi tat", "yeşilimtırak". İsmi niteleyip küçültme/yaklaşıklık anlamı katar.

Durum ("hızlı koştu"), zaman ("dün geldi"), yer-yön ("içeri girdi"), miktar/azlık-çokluk ("çok yedi"), soru ("nasıl gitti?"). Fiili, sıfatı ya da zarfı etkiler.

İkilemenin iki sözcüğü çoğunlukla aynı türdendir; ikilemenin cümledeki görevine bak: "yavaş yavaş" (zarf), "eğri büğrü" (sıfat), "ev bark" (isim).

İsim/sıfat seslenme-heyecan bildirince ünlem olur: "Aslanım!", "Yazık!". Asıl ünlem düz anlatımda değerini yitirir: "Bir ah çekti" (burada "ah" isim).

Dönüşlülük: "kendi geldi". Özneyi pekiştirme (asıl kişi zamiriyle): "ben kendim yaptım". İyelikli kullanımda: "kendi evi". Kişi zamirinin yerini tutabilir.

İki tamlamanın ortak ögesi bir kez yazılır: ortak tamlayan "okulun bahçesi ve kapısı"; ortak tamlanan "yaz ve kış tatili". Ögeler bağlaçla bağlanır.

Test: Bu anlam sözlükte o sözcüğün bir maddesi mi? Kayıtlı/yerleşikse yan anlam ("iğnenin gözü"); o cümlede benzetmeyle anlık doğuyorsa mecaz ("ailenin gözü").

Sözcüğün akla gelen ilk, sözlükteki temel anlamıdır. Örn: "Cam kırıldı", "Çocuğun eli üşüdü".

Bir bilim/sanat/spor/meslek alanına ait özel anlamdır: "Üçgenin iç açıları" (geometri terimi). Aynı sözcük başka cümlede mecaz olabilir: "Olaya farklı bir açıdan baktı".

Eş anlamlılar her bağlamda birbirinin yerini tutmaz. "Kara haber/kara talih" denir ama "siyah haber/siyah talih" denmez; ÖSYM yerine getirilemeyeni sorar.

Hayır; karşıtlık cümledeki anlama göre değişir. "Ağır çanta" ↔ hafif; "ağır söz" ↔ yumuşak/tatlı söz. Ayrıca olumsuz (yok) ile zıt farklı şeydir.

Somut duyuyla algılanır (taş, ses), soyut zihinde vardır (umut, adalet). Nitel ölçülemeyen özellik (güzel, akıllı), nicel ölçülebilir/sayılabilir (uzun, ağır, üç).

Kapsam yanındaki sözcüğe bağlıdır. "Çiçek", "gül"e göre genel ama "bitki"ye göre özeldir. Kapsam kimin yanında durduğuna göre değişir.

Test: Kısaltma mı, tarif mi? Ad aktarması tek kavram yerine ilgili tek sözcük koyar ("Ankara=hükûmet"); dolaylama bir kavramı söz öbeğiyle tarif eder ("ormanlar kralı=aslan").

Önce benzetme var mı diye bak; varsa ad aktarması değildir. Yoksa ve bir sözcük ilgili başka kavram yerine geçmişse (parça↔bütün, yer↔yönetim) ad aktarmasıdır. "Aslan gibi çocuk" benzetmedir, ad aktarması değil.

Mecazda yalnızca mecaz anlam geçerlidir, gerçek anlam anlamsız kalır. Kinayede gerçek anlam da geçerlidir ama vurgu mecazdadır: "Mum dibine ışık vermez."

Amacı örtmek/nezakettir, anlatımı güçlendirmek değil. Kaba/ürkütücü kavram yumuşatılır: "öldü→vefat etti", "kör→görme engelli". "Hakka yürüdü" mecaz değil, güzel adlandırmadır.

Test: Bir öğüt/genel kural mı veriyor? Evet ise atasözü ("Sona kalan dona kalır"). Sadece bir durumu anlatıyorsa ve genelde mastarla bitiyorsa deyim ("iğneyle kuyu kazmak").

Deyimin kalıplaşmış anlamı, cümlenin verdiği durumla örtüşmelidir. "İşi ağırdan aldı" (yavaş davrandı) doğru; ama aynı deyimi hızlı biri için kullanmak yanlıştır. Anlam-bağlam uyuşmuyorsa kullanım hatalıdır.

Cümleden çıkar: anlam bozulmuyorsa bağlaçtır, ayrı yazılır. "Ben de geldim" (çıkarılabilir → ayrı). Bulunma anlamı varsa ektir, bitişik: "Evde kaldım".

Sert ünsüzden sonra sertleşir: "Sınıfta, kitapta". Altın kural: "te/ta" yazılıyorsa KESİNLİKLE ektir, bağlaç asla sertleşmez. Bağlaç hep "de/da" kalır.

Çıkar: anlam bozulmuyorsa bağlaçtır, ayrı: "Duydum ki gelmiş". Çıkarılamıyorsa ek '-ki', bitişik: "evdeki, sendeki". Kalıplar bitişik: belki, çünkü, sanki.

Genelde uymaz, tek biçimdir: "masadaki, evdeki" (masadakü değil). İstisna, uyanlar: "dünkü, bugünkü, öbürkü".

Her zaman ayrı yazılır, ama kendinden sonraki ek mi'ye bitişir: "Gelecek misin?", "Güzel miymiş?". Yanlış: "geldinmi" → Doğru: "geldin mi".

Evet. Pekiştirme ve koşulda da ayrı: "Güzel mi güzel bir ev", "Yağmur yağdı mı sokaklar göl olur". Soru olmasa bile 'mi' hep ayrı.

Özel ada bağlıysa büyük: "Ayşe Teyze, Ahmet Bey". Genel/akrabalık anlamındaysa küçük: "bizim teyzem, bir bey".

Belirli bir bölge/ülke ise büyük: "Doğu Anadolu, Batı'ya göç". Yalnızca yön anlamındaysa küçük: "evin doğusu, şehrin batısı".

Ses olayı ya da yeni/mecaz anlam varsa bitişik: "kahvaltı, hanımeli, gecekondu". Ses olayı yoksa yardımcı fiiller ayrı: "fark etmek, mutlu olmak".

Bitişik yazılır: "sapsarı, tertemiz, masmavi". Araya hece giren düzensizler de bitişik: "sapasağlam, çırılçıplak, yapayalnız". "sapa sağlam" yanlıştır.

Sıra sayısı: "5." ya da "5'inci"; ikisi birlikte "5.'inci" YANLIŞ (nokta ve kesme bir arada olmaz). Tarih/yıl kesmeyle: "1923'te, 1980'lerde".

Özel ad kısaltmasına kesmeyle, son sesin OKUNUŞUNA göre: "TDK'ye" (te-de-ke ince), "KPSS'ye". Ölçü birimleri noktasız: "km'de, kg'a, cm'yi".

Yer bildirmiyorsa bitişik: "akşamüstü, ayaküzeri, ikindiüstü, suçüstü". Gerçek konum/yer anlamında ayrı: "masa üstü, yatak altı". Test: zaman/durum mu, somut yer mi?

Kalıplaşıp yeni bir kavram/varlık adı olmuşsa bitişik: "dalgakıran, değerbilmez, güleryüz, çokbilmiş". Sıradan sıfat-fiil öbeği ayrı: "koşan çocuk, gelmez adam".

Bitişik yazılır: "dedikodu, uyurgezer, biçerdöver, gelgit, kaptıkaçtı". İki çekimli sözcük tek isimde kaynaşmıştır; "dedi kodu" gibi ayrı yazım yanlıştır.

İlk sözcükte ses olayı (ünsüz türemesi ya da düşme) varsa bitişik: "hissetmek, affetmek, sabretmek, kaybolmak". Ses olayı yoksa ayrı: "arz etmek, terk etmek, yardım etmek".

Bir sözcük anlam değiştirmişse bitişik: "kavuniçi (renk), ateşböceği, hanımeli". Anlam korunuyorsa ayrı: "kuş üzümü, kara dut, kuru fasulye". Test: gerçek kavun/üzüm mü?

Her sözcüğü büyük harfle başlar, gelen ek kesmeyle ayrılır: "New York'ta, Sefiller'i, Guy de Maupassant". Eser adındaki bağlaç/edatlar küçük kalabilir: "Suç ve Ceza".