KPSS Türkçe · Fiilde Çatı
Her çekimli fiilin İKİ çatısı birden vardır; cevap daima ikili etikettir
- 80 soru
- 10 çözümlü
- 4 deneme seti
- getiri: orta
Bilmen gereken kurallar
Çatı Nedir?
- Tanım
- Fiilin özne ve nesne ile ilişkisidir
- Nerede aranır
- Yalnız fiil cümlelerinde; isimde yok
- İki eksen
- Nesne ekseni + özne ekseni birlikte
- Cevap biçimi
- Daima ikili etiket verilir
Karar Ağacı
- Adım 0
- Yüklem isim mi fiil mi? İsimse dur
- Adım 1
- Nesne ekseni: neyi/kimi alıyor mu?
- Adım 2
- Özne ekseni: işi kim, nasıl yapıyor?
- Adım 3
- İki etiketi birleştir
Etken — Edilgen
- Etken
- İşi yapan özne belli
- Edilgen
- Yapan belli değil; -l/-n eki alır
- Sözde özne
- Edilgende gerçek değil sözde özne var
Dönüşlü — İşteş
- Dönüşlü
- Özne yapar ve kendi etkilenir
- İşteş
- İş karşılıklı ya da birlikte; -ş eki
- Karşılıklı
- İki taraf birbirine yapar
- Birlikte
- Toplu, aynı anda yapılır
Edilgen ↔ Dönüşlü
- Ortak nokta
- İkisi de -l/-n eki alır
- Edilgen testi
- ...tarafından eklenebiliyorsa edilgen
- Dönüşlü testi
- kendi kendine uygunsa dönüşlü
- Örnek
- Çocuk yıkandı: kendi kendini → dönüşlü
Geçişli — Geçişsiz
- Geçişli
- Nesne alır; neyi/kimi/onu?
- Nesne gizli
- Nesne yokken de alabiliyorsa geçişli
- Geçişsiz
- Nesne almaz
Oldurgan — Ettirgen
- Oldurgan
- Geçişsiz kök -r/-t/-dır ile geçişli olur
- Ettirgen
- Geçişli köke yaptırma katılır
- Örnek oldurgan
- Anne bebeği uyuttu
- Örnek ettirgen
- Öğretmen yazıyı yazdırdı
Oldurgan ↔ Ettirgen
- Tek soru
- Ekten önceki kök nesne alıyor mu?
- Geçişsizse
- Kök geçişsiz → oldurgan
- Geçişliyse
- Kök geçişli → ettirgen
- Hafıza
- Yapamayanı yaptırdıysan oldurgan
Edilgen = Geçişsiz
- Kural
- Edilgen fiil nesne alamaz
- Sonuç
- Edilgen daima geçişsizdir
- Nesne ne olur
- Nesne sözde özneye döner
- Örnek
- Camlar silindi → edilgen + geçişsiz
Çatı Aranmayan Cümleler
- İsim yüklem
- Ek fiille kurulan yüklemde çatı yok
- Fiilimsi
- Fiilimsi yüklem sayılmaz
- Asıl yüklem
- Çatı yalnız asıl yüklemde aranır
- Örnek
- Koşarak gelen çocuk düştü → düştü
Öznesiz Edilgen
- Durum
- Kimi edilgen cümlede hiç özne yoktur
- Örnek 1
- Buraya izinsiz girilmez
- Örnek 2
- Bu konuda çok konuşuldu
- Neden
- Sözde özne bile bulunmaz
Hızlı Kontrol
- Kapı açıldı
- tarafından uyar → edilgen + geçişsiz
- Çocuk yıkandı
- kendi kendini → dönüşlü
- Selamlaştı
- karşılıklı, -ş → işteş
- Bebeği uyuttu
- kök geçişsiz uyu- → oldurgan
- Bu konu zordur
- isim yüklem → çatı aranmaz
Örnekler
Çözümlü örnek 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne yoktur?
- A Rüzgârdan cam kırıldı.
- B Buraya izinsiz girilmez.
- C Sabaha karşı kapı açıldı.
- D Akşama güzel bir yemek yapıldı.
- E Bütün sorular çözüldü.
Çözüm
- Edilgen cümlede çoğu zaman sözde özne bulunur.
- Öteki cümlelerde sözde özne var (cam, kapı, yemek, sorular).
- 'Buraya izinsiz girilmez.' cümlesinde öge olarak özne yok → özne yok.
Doğru cevap: B. “girilmez” edilgendir ve cümlede sözde özne bile yoktur (girme işini yapan/olan belirtilmemiştir). Diğerlerinde sözde özne (cam, kapı, yemek, sorular) vardır.
Çözümlü örnek 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde çatı aranmaz?
- A Kapı sabaha karşı açıldı.
- B Eski duvar yeniden boyandı.
- C Bu soru gerçekten çok kolaydı.
- D Çocuk soğuk suyla yıkandı.
- E Kuşlar bahçede uçuştu.
Çözüm
- Kural: Çatı yalnız fiil cümlelerinde aranır.
- 'Bu soru gerçekten çok kolaydı.' cümlesinin yüklemi 'kolaydı' → isim + ek fiil.
- İsim yüklem → çatı aranmaz.
Doğru cevap: C. “kolaydı” bir isim (sıfat) yüklemdir; isim cümlelerinde çatı aranmaz. Diğerleri fiil cümlesidir.