KPSS Türkçe · Ekler / Sözcükte Yapı
okullarımızda basit mi türemiş mi? Yapıyı belirleyen tek şey yapım ekidir.
- 120 soru
- 10 çözümlü
- 6 deneme seti
- getiri: orta
Bilmen gereken kurallar
Kök Nedir?
- Kök
- Sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır
- İsim kökü
- Ad bildirir: ev, taş, göz
- Fiil kökü
- Eylem bildirir: gel-, yaz-, oku-
Sesteş / Ortak Kök
- Sesteş kök
- Yazılış aynı, anlam ilgisi YOK
- Örnek
- yüz (sayı/organ) ile yüz- (yüzmek)
- Ortak kök
- Hem isim hem fiil, anlam ilgisi VAR
- Örnek
- boya/boya-, savaş/savaş-, güven/güven-
Çekim mi Yapım mı?
- Çekim eki
- Yeni sözcük yapmaz, cümlede görev yükler
- Etkisi
- Sözcüğün basitliğini bozmaz
- Yapım eki
- Yeni bir sözlük maddesi (sözcük) yapar
- Etkisi
- Çoğu zaman anlamı/türü değiştirir
Çekim Ekleri (Kapalı)
- Çokluk
- -ler / -lar: evler
- Hâl ekleri
- -i, -e, -de, -den: evde
- İyelik
- -im, -in, -i, -imiz: evim
- İlgi / tamlama
- -in, -ın: evin kapısı
- Soru
- mı / mi: geldi mi
İki Ayırt Edici Test
- Test 1 (sözlük)
- Sözlükte yeni madde yaptı mı? → yapım
- Örnek
- göz-gözlük yapım; göz-gözler çekim
- Test 2 (sil-bak)
- Çekimi sil, kökten fazlası kalırsa türemiş
- Basit
- Sadece kök kalıyorsa sözcük basittir
Fiilimsi Ekleri
- İsim-fiil
- -mek, -me, -ış: okumak, gülme, gidiş
- Sıfat-fiil
- -en, -dik, -ecek, -mez: gelen, gelecek
- Zarf-fiil
- -ince, -erek, -ip: görünce, koşarak
- Sonuç
- Hepsi yapım eki → sözcüğü türemiş yapar
İyelik / Belirtme (-i)
- İyelik eki
- Başına 'onun' gelebilir: onun kitabı
- Belirtme hâli
- 'neyi?' sorusu: kitabı masaya koydum
- Ortak yön
- İkisi de çekim ekidir
-ki Ekinin Üç Hâli
- Aitlik -ki
- evdeki, yarınki → yapım, türemiş yapar
- İlgi -ki
- seninki, benimki → aitlik/ilgi
- Bağlaç ki
- Duydum ki... → ek değil, ayrı yazılır
Yapım Eki Türleri
- İsimden isim
- tuzluk, gözlük, insanlık
- İsimden fiil
- sula-, başla-, dara-
- Fiilden isim
- yazı, koşu, bilgi, sevgi
- Fiilden fiil
- yazdır-, güldür-, sevin-
Sözcüğün Yapısı
- 1. adım
- İki kök (iki sözcük) var mı? → Birleşik
- 2. adım
- En az bir yapım eki var mı? → Türemiş
- 3. adım
- Yalnız çekim eki / eksiz → Basit
- Basit örnek
- ev, kitaplar, okulda, geldim
- Türemiş örnek
- gözlük, bilgili, sevgi, gelen
Birleşik Fiiller
- Yardımcı fiille
- yardım etmek, fark etmek, hissetmek
- Kurallı
- yapabilmek, gidivermek, bakakalmak
- Kaynaşmış
- vazgeçmek, göz atmak, başvurmak
Altın Kural ve Tuzaklar
- Altın kural
- Kaç çekim eki alsa da sözcük basit kalır
- Türemiş yapan
- Tek bir yapım eki onu türemiş yapar
- okullarımızda
- Yalnız çekim eki → BASİT
- okulcu
- -cu yapım eki → TÜREMİŞ
- evdeki
- aitlik -ki → TÜREMİŞ
Örnekler
Çözümlü örnek 1
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yapıca basittir?
- A kitaplık
- B evlerimizde
- C gözlükçü
- D bilgili
- E sevgi
Çözüm
- Test: İçinde yapım eki var mı? Çekimleri sil, kalana bak.
- ev + -ler + -imiz + -de → hepsi çekim; geriye “ev” kalır.
- Yapım eki yok → basit. (Diğerleri -lık/-çü/-li/-gi yapım eki almış → türemiş.)
Doğru cevap: B. “evlerimizde” yalnızca çekim eki (çokluk -ler, iyelik -imiz, hâl -de) almıştır; çekim eki basitliği bozmaz.
Çözümlü örnek 2
“sevgisizlik” sözcüğünde kaç yapım eki vardır?
- A 0
- B 1
- C 2
- D 3
- E 4
Çözüm
- Kökü bul: sev- (fiil).
- -gi (fiilden isim), -siz (isimden isim), -lik (isimden isim) → hepsi yapım.
- Yapım eki sayısı: 3.
Doğru cevap: D. sev- (kök) + -gi (yapım) + -siz (yapım) + -lik (yapım) → 3 yapım eki.