KPSS Türkçe · Cümlenin Ögeleri
Özne mi, belirtisiz nesne mi? İkisine de 'ne?' sorulur; ayıran tek bir sözcük var
- 120 soru
- 10 çözümlü
- 6 deneme seti
- getiri: orta
Bilmen gereken kurallar
Öge Bulmanın Yolu
- 1. Adım
- Cümle dışı unsurları at (bağlaç, ünlem, hitap)
- 2. Adım
- Yüklemi bul: çekimli/ek eylemli sözü ara
- 3. Adım
- Yükleme soru sorarak öteki ögeleri belirle
- Söz öbekleri
- Tamlama, deyim, ikileme bölünmez, tek öge
Yüklem
- Sorusu
- Ne yaptı? Ne oldu? Ne(dir)?
- İşareti
- Çekimli ya da ek eylemli, genelde sonda
- Tek fiil
- geldi, koştu gibi tek sözcük olabilir
- İsim + ek fiil
- en iyi arkadaşımdı, öğretmendir
- Deyim yüklem
- etekleri zil çaldı: tümü tek yüklem
Özne
- Sorusu
- Yükleme Kim? ya da Ne? sorulur
- İşareti
- İşi yapan ya da olan, yalın hâlde
- Gerçek özne
- İşçiler duvarı yıktı: işi işçiler yapar
- Sözde özne
- Duvar yıkıldı: duvar etkilenen, yalın
Nesne
- Belirtili nesne
- Neyi? Kimi? sorusuna cevap, -ı/-i eki alır
- Belirtisiz nesne
- Ne? sorusuna cevap, yalın ama işten etkilenir
- Örnek
- Mektubu okudu: neyi? mektubu, belirtili
- Şart
- Yalnız geçişli fiil yükleminde bulunur
Dolaylı Tümleç
- Adı
- Yer tamlayıcısı da denir
- Sorusu
- Nereye? Nerede? Nereden? Kime? Kimde?
- İşareti
- -e, -de, -den yönelme/bulunma/çıkma eki
- Örnek
- Torununa masal okudu: kime? torununa
Zarf Tümleci
- Sorusu
- Nasıl? Ne zaman? Ne kadar? Niçin?
- İşareti
- Hâl eki (-e/-de/-den) YOK
- Örnek 1
- İçeri girdi: ek yok, nasıl/nereye değil
- Örnek 2
- Soğuktan üşüdü: niçin? zarf tümleci
Edat Tümleci
- Sorusu
- Ne ile? Kime göre? Kimin için?
- İşareti
- Sonu bir edatla biter
- Örnek
- Arkadaşları için çabaladı: için edatı
- Diğer adı
- Edat öbeğinden oluşur, tek öge sayılır
Cümle Dışı Unsur
- Tanım
- Yükleme sorulan sorulara cevap vermez
- Bağlaç
- ve, ama, oysa öge sayısına katılmaz
- Ünlem/hitap
- Ey Türk gençliği gibi seslenmeler
- Ara söz
- Ne yazık ki, açıklama: çıkınca yargı bozulmaz
Özne mi Belirtisiz Nesne mi
- Ortak nokta
- İkisine de Ne? sorusu sorulur
- onu testi
- Başına onu konabiliyorsa nesnedir
- o testi
- Başına o konabiliyorsa öznedir
- Özne
- Bahçede güller açtı: o açtı, geçişsiz
- Nesne
- Bahçeye güller diktik: onları diktik
Gerçek mi Sözde Özne mi
- Gerçek özne
- İşi kendi yapar: İşçiler duvarı yıktı
- Sözde özne
- Yüklem edilgen, söz etkilenen: Duvar yıkıldı
- İşaret
- Yüklemde -il/-in edilgenlik eki var
- Kontrol
- Kapı açıldı: kapı işi yapmaz, sözde özne
DT mi Zarf Tümleci mi
- Kural
- Hâl eki olsa bile anlama bakılır
- Yer-yön ekli
- İçeriye girdi: -e var, dolaylı tümleç
- Yer-yön eksiz
- İçeri girdi: ek yok, zarf tümleci
- -den nerede
- Okuldan geldi: nereden? dolaylı tümleç
- -den niçin
- Soğuktan titredi: niçin? zarf tümleci
Vurgulanan Öge
- Kural
- Kurallı cümlede yükleme en yakın öge vurgulu
- Nasıl vurgulanır
- Bir öge yüklemin hemen önüne getirilir
- Örnek 1
- Ben dün gazeteden okudum: vurgu gazeteden
- Örnek 2
- Gazeteden dün ben okudum: vurgu ben
Ögelerine Ayırma
- Söz öbeği
- Tamlama, deyim, ikileme bölünmez
- Örnek
- Derin bir uykuya / daldı: iki öge
- Cümle dışı
- Bağlaç, ünlem, hitap öge sayısına katılmaz
- Devrik cümle
- Yüklem sonda değildir
- Kesik cümle
- Eksiltili cümlede yüklem yoktur
Örnekler
Çözümlü örnek 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?
- A Kitabı bir günde okudu.
- B Bahçeden taze elma topladı.
- C Camı temiz bir bezle sildi.
- D Çocuk bütün gün mışıl mışıl uyudu.
- E Uzun bir mektup yazdı.
Çözüm
- Nesne yalnız geçişli fiil yüklemli cümlelerde bulunur.
- “kitabı okudu”, “elma topladı”, “camı sildi”, “mektup yazdı” cümlelerinde “neyi?” cevabı var.
- “Çocuk mışıl mışıl uyudu” cümlesinde “uyudu” geçişsiz → nesne yok.
Doğru cevap: D. “uyumak” geçişsiz bir fiildir; “neyi uyudu?” sorusu anlamsızdır, nesne almaz. Diğerlerinde belirtili/belirtisiz nesne vardır.
Çözümlü örnek 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç yoktur?
- A Sabah erkenden okula gitti.
- B Bütün eşyaları evde bıraktı.
- C Kardeşinden harçlık aldı.
- D Ailesiyle köye taşındı.
- E Bu kitabı büyük bir zevkle okudu.
Çözüm
- DT: nereye/nerede/nereden/kime? (-e/-de/-den) sorularına cevap.
- “okula gitti”, “evde bıraktı”, “kardeşinden aldı”, “köye taşındı” → DT var.
- “büyük bir zevkle okudu” cümlesinde bu tür bir öge yok → DT yok.
Doğru cevap: E. “Bu kitabı büyük bir zevkle okudu.” cümlesinde yönelme/bulunma/ayrılma hâlinde bir söz yoktur; “büyük bir zevkle” edat tümleci, “bu kitabı” nesnedir. Dolaylı tümleç yoktur.