KPSS Türkçe · Anlatım Özellikleri
Bir paragrafta zaman durursa betimleme, akarsa öyküleme; peki gerisini ayırabilir misin?
- 120 soru
- 10 çözümlü
- 6 deneme seti
- getiri: orta
Bilmen gereken kurallar
Anlatım Biçimleri
- Açıklama
- Tarafsız bilgi verme, öğretme amacı
- Tartışma
- Karşı görüşü çürütüp okuru ikna etme
- Betimleme
- Sözcüklerle resim çizme, sıfat bolluğu
- Öyküleme
- Olayı yaşatma, fiil bolluğu ve akış
Betimleme
- Amaç
- Duyularla durağan bir tablo, resim çizme
- İşaret
- Sıfat bolluğu; renk, koku, ses; zaman durur
- Ölçüt
- Kamera sabittir, fotoğraf çeker; hareket yok
- Örnek
- Yollar ıssız, dallar çıplak, yapraklar sarı
Betimleme Türleri
- İzlenimsel
- Öznel; yazar kendi duygu-izlenimini katar
- Açıklayıcı
- Nesnel; gözleme dayalı, bilgi verici
- Fiziksel portre
- Dış görünüş: uzun boylu, çatık kaşlı
- Ruhsal portre
- Huy, karakter: alıngan, çabuk sinirlenen
Öyküleme
- Amaç
- Olayı okura yaşatma, zaman içinde akış
- İşaret
- Fiil bolluğu; sonra, ardından, o an
- Dört öğe
- Olay, kişi, zaman ve mekân ile kurulur
- Ölçüt
- Kamera hareket edip olayı takip eder
Açıklama ile Tartışma
- Açıklama
- Yalnız bilgilendirme; nedir, nasıl, neden
- Tartışma
- Karşı görüş çürütülür, okur ikna edilir
- Tartışma sinyali
- oysa, ne var ki, ancak, aksine, bence
Hangi Biçim?
- 1. adım
- Olay var, zaman akıyorsa öyküleme
- 2. adım
- Duyularla durağan resim ise betimleme
- 3. adım
- Karşı görüş çürütülüp ikna ise tartışma
- 4. adım
- Tarafsız bilgi veriliyorsa açıklama
Geliştirme Yolları
- Tanımlama
- Nedir sorusuna cevap: demektir, denir
- Karşılaştırma
- İki şeyi kıyaslar: göre, daha, en
- Örneklendirme
- Somut örnek: örneğin, mesela, gibi
- Benzetme
- Benzeterek anlatır: gibi, sanki, andırır
Tanık ile Örnek
- Tanık gösterme
- Tırnaklı söz + onu söyleyen saygın kişi
- Örneklendirme
- Somut durum sıralanır, otorite yok
- Alıntı notu
- Alıntı çoğu zaman tanık göstermenin aracı
Benzetme ile Kıyas
- Benzetme
- Benzerlik üzerinden bağ: gibi, sanki
- Karşılaştırma
- Derece, nitelik kıyası: daha, en, göre
- Tanım vs açıklama
- Kısa nedir cevabı tanım, geniş bilgi açıklama
Amaç ve Araç
- Sayısal veriler
- İstatistik, oran ile destek: yüzde 70
- İlişki
- Biçim amacı, geliştirme yolu aracı verir
- Örnek
- Açıklama paragrafı yüzde 70 ile desteklenir
Anlatıcı ve Bakış
- İlahi (hâkim)
- Her şeyi bilir, iç dünyayı da aktarır
- Kahraman bakışı
- Yalnız kendi yaşadığıyla sınırlıdır
- Gözlemci bakış
- Kamera gibi yalnız dıştan görüneni verir
Anlatımın Nitelikleri
- Açıklık
- Tek anlama gelir, belirsizlik yok
- Duruluk
- Gereksiz sözcük yok, dil ekonomisi
- Yalınlık
- Süsten, ağdadan uzak, sade ve anlaşılır
- Akıcılık
- Kolay ve pürüzsüz okunur
- Tutarlılık
- Yargılar birbiriyle çelişmez
Duruluk ile Açıklık
- Duruluk kusuru
- Fazlalık sözcük: geri iade, yukarı çıktı
- Açıklık kusuru
- Cümle birden çok anlama gelir
- Test
- Sözcük atınca anlam bozulmuyorsa fazlalık
Örnekler
Çözümlü örnek 1
“Yaşanmış bir tecrübeydi.” cümlesindeki anlatım kusuru aşağıdaki niteliklerden hangisiyle ilgilidir?
- A Duruluk
- B Açıklık
- C Akıcılık
- D Özgünlük
- E Tutarlılık
Çözüm
- Test: Fazlalık sözcük mü var (duruluk) yoksa cümle birden çok anlama mı geliyor (açıklık)?
- “Tecrübe” = yaşanarak edinilen bilgi; “yaşanmış” gereksiz tekrar.
- Gereksiz sözcük → duruluk kusuru.
Doğru cevap: A. “Tecrübe” zaten yaşanmışlık içerdiği için “yaşanmış tecrübe” gereksiz sözcük kullanımıdır; bu duruluk kusurudur.
Çözümlü örnek 2
“Oda; boğucu, kasvetli havasıyla insanın içini karartıyordu.” Bu parçadaki betimleme türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A Açıklayıcı (nesnel) betimleme
- B Öyküleme
- C Tanımlama
- D İzlenimsel (öznel) betimleme
- E Karşılaştırma
Çözüm
- Betimleme türünü belirle: sıfatlar nesnel mi (ölçü/bilgi), öznel mi (duygu/izlenim)?
- “Boğucu, kasvetli, içini karartıyordu” yazarın izlenimidir → öznel.
- Açıklayıcı olsaydı ölçülebilir bilgi (kaç metrekare, kaç pencere) verilirdi.
Doğru cevap: D. Yazar, odayı kendi duygu ve izlenimini (boğucu, kasvetli, içini karartan) katarak anlatmıştır; bu izlenimsel (öznel) betimlemedir.